Ο Αριστοφάνης για τον Ευριπίδη

 

Αχαρνείς, Θεσμοφοριάζουσες, Βάτραχοι: είναι τρεις από τις αριστοφανικές τραγωδίες στις οποίες εμφανίζεται, ανηλεώς παρωδούμενος, ο τραγικός ποιητής Ευριπίδης.

Στους Αχαρνείς (425 π.Χ.) ο τραγικός, ο οποίος εμφανίζεται ντυμένος με κουρέλια, χαρακτηρίζεται ρακιοσυρραπτάδης, παραπέμποντας στη συνήθειά του να εμφανίζει επί σκηνής ζητιάνους και ανάπηρους και να ντύνει τους βασιλιάδες του με ράκη. Αυτός, λοιπόν, είναι ο πιο κατάλληλος για να προμηθεύσει στον Δικαιόπολη την απαραίτητη σκευή, προκειμένου εκείνος να αντιμετωπίσει τους Αχαρνείς που τον κατηγορούν για προδότη μετά τη σύναψη ατομικής ειρήνης με τους Σπαρτιάτες.

Στις Θεσμοφοριάζουσες (411 π.Χ.) ο Ευριπίδης κινδυνεύει να απαχθεί και να θανατωθεί από τις γυναίκες επειδή στα έργα του τις έχει κατηγορήσει ως μοιχαλίδες, σεξομανείς και φόνισσες. Για να σωθεί, ντύνει τον Μνησίλοχο με γυναικεία ρούχα και τον στέλνει στη σφηκοφωλιά των γυναικών, που έχουν συγκεντρωθεί για τα Θεσμοφόρια, ζητώντας του να τον υπερασπιστεί. Όμως, η πλαστοπροσωπία αποκαλύπτεται και ο Ευριπίδης, που γελοιοποιείται καθώς πηγαινοέρχεται με διαφορετική αμφίεση κάθε φορά, προσπαθεί να σώσει τον γερο-Μνησίλοχο υποσχόμενος στις γυναίκες ότι δεν θα ξανακουστεί στις τραγωδίες του κακός λόγος γι’ αυτές.

Στους Βατράχους (405 π.Χ.) ο Διόνυσος, απογοητευμένος για την κατάσταση του θεάτρου στην Αθήνα, ταξιδεύει στον Άδη με σκοπό να βρει και να επαναφέρει στον πάνω κόσμο τον τραγικό ποιητή που θα μπορούσε να αναστρέψει τα πράγματα. Ποιος είναι αυτός ο ποιητής; Ο Αισχύλος, πιστός στην κλασική παράδοση της τραγωδίας ή ο νεωτεριστής Ευριπίδης; Οι δύο τραγικοί διασταυρώνουν τα ξίφη τους στον τραγικό αγώνα που διοργανώνεται. Η πλοκή των έργων, οι προθέσεις των ποιητών, η γλώσσα και το ύφος τους, η ηθική, και πολλά άλλα αξιολογούνται και συγκρίνονται. Έχετε αμφιβολία για το ποιος ήταν ο νικητής αυτού του απ’ αρχής μεροληπτικού αγώνα; Παρόλο που ο Διόνυσος επιχειρεί να χρυσώσει το χάπι, ισχυριζόμενος ότι εκτιμά τον Ευριπίδη αλλά επιλέγει τον Αισχύλο όχι επειδή υπερτερεί αισθητικά αλλά επειδή αυτός έχει περισσότερες πιθανότητες να σώσει την Αθήνα, δεν μπορεί να αποφύγει τα πικρόχολα σχόλια και τις χλευαστικές αναφορές στον καημένο τον Ευριπίδη.

Το περίπου «παθολογικό» μένος του Αριστοφάνη για τον Ευριπίδη, που ξεπερνάει ακόμα και το μένος του για τον πολιτικάντη Κλέωνα, δεν μπορούσε να αγνοηθεί από τους Αθηναίους. Ο Κρατίνος, κωμικός ποιητής κι αυτός και μέγας αντίπαλος του Αριστοφάνη, έπλασε μια πολύ φανταχτερή σύνθετη λέξη για να αποδώσει το φαινόμενο: εὐριπιδαριστοφανίζειν.   

 

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%27Thesmophoria%27_by_Francis_Davis_Millet,_1894-1897.jpg

Σκόρπιες σκέψεις για τον Επιτάφιο

Μερικές σκέψεις και απορίες που μας γεννάει ο Επιτάφιος. Έτσι σκόρπιες και αταξινόμητες.

Του Περικλή ή του Θουκυδίδη; Έχει άραγε τόση σημασία;

Έμφαση στους ζωντανούς (στη ζωή) αντί για τους νεκρούς. Γιατί;

Έμφαση στους πολίτες αντί για την ατομική περίπτωση. Γιατί;

Ο Επιτάφιος αυτονομήθηκε από το υπόλοιπο κείμενο των Ιστοριών του Θουκυδίδη, αποκτώντας ξεχωριστή οντότητα. Γιατί;

Αν και πρόκειται για κείμενο ρητορικό το οποίο, άρα, εκφράζει προσωπικές εκτιμήσεις του ρήτορα (ή του ιστορικού), εντούτοις το περιεχόμενό του ταυτίζεται στη συνείδηση των περισσοτέρων με την ιστορική αλήθεια. Δημιουργεί κάτι τέτοιο στρεβλώσεις;

Υπάρχουν τρόποι να ελεγχθεί η επιχειρηματολογία του Περικλή για την ανωτερότητα της αθηναϊκής δημοκρατίας;

Πώς, μετά τον έπαινο, δικαιολογείται η εξιστόρηση του λοιμού από τον Θουκυδίδη; Ήταν πράγματι η Αθήνα μια ιδεώδης δημοκρατία;

Η altera pars δεν εκπροσωπείται από τον Θουκυδίδη. Μήπως μπορούμε κάπου να αφουγκραστούμε τη φωνή της;

Κλέος (ατομικό και συλλογικό), ελευθερία, αυτάρκεια, ισότητα (ισηγορία, ισονομία, ισομοιρία), αξιοκρατία, σεβασμός της ιδιωτικής ζωής, ενεργητική συμμετοχή στα κοινά, σεβασμός της αισθητικής, σεβασμός της φιλοσοφίας, μέτρο, και υστεροφημία, είναι οι βασικές έννοιες που τέμνονται στο κείμενο.

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:00.%CE%9A%CE%B5%CF%81%CE%B1%CE%BC%CE%B5%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_GR-IA10-0061.jpg

Όταν ο Πίνδαρος νικήθηκε από την Κόριννα

Πέντε φορές ηττήθηκε σε ποιητικούς αγώνες ο Πίνδαρος από την Ταναγραία Κόριννα, που είχε για δασκάλα της μια άλλη σπουδαία λυρική ποιήτρια, τη Μυρτίδα.

Ο Παυσανίας επιβεβαιώνει μία τουλάχιστον νίκη της κατά του Πινδάρου. Όταν ο περιηγητής έφτασε στην Τανάγρα, είδε –λέει- μια ζωγραφιά της Κόριννας με ταινία, σύμβολο νίκης, στο κεφάλι της. Πίνδαρον ᾄσμασι ἐνίκησεν ἐν Θήβαις (νίκησε τον Πίνδαρο σε ποιητικούς αγώνες στη Θήβα), συμπεραίνει ο Παυσανίας, ο οποίος, όμως, δεν μπορεί να το καταπιεί. Μια ποιήτρια από την άσημη Τανάγρα να νικήσει τον μεγάλο Πίνδαρο! Γυναικῶν τότε ἢδη καλλίστη τό εἶδος (ήταν η πιο όμορφη ανάμεσα στις γυναίκες), λέει, υπαινισσόμενος ότι η νίκη της δεν είχε να κάνει με την ποιητική της δεξιοσύνη, αλλά με την υπέρλαμπρη ομορφιά της που γοήτευε τους ακροατές και τους κριτές. Κι ακόμα, η διάλεκτος που χρησιμοποιούσε δεν ήταν η δυσνόητη πινδαρική δωρική, αλλά η οικεία βοιωτική διάλεκτος.

Την ίδια προκατάληψη για την ποιήτρια εκδηλώνει και ο Ρωμαίος σοφιστής Αιλιανός που έζησε τον 2ο μ.Χ. αιώνα. Αυτός είναι που καταγράφει τις πέντε νίκες της. Όμως, τις αποδίδει στο ότι οι διαγωνιζόμενοι κρίθηκαν από αμαθείς, τονίζοντας μάλιστα πόσο σφοδρά ο Πίνδαρος επέκρινε τους ακροατές για την αμουσία τους.

Όσο κι αν ψάχνουν όλοι για δικαιολογίες, προκειμένου να δικαιώσουν τον «ένα και μοναδικό» Πίνδαρο, ο ίδιος αρνείται να καταπιεί την ήττα του. Καμία φιλόφρων διάθεση δεν μπορεί να συγκρατήσει την οργή του. Κι έμεινε στους αιώνες ο χαρακτηρισμός σῦς (γουρούνα) που εκτόξευσε εναντίον της Κόριννας, για να στιγματίζει όχι την ποιήτρια, αλλά τον ίδιο τον Πίνδαρο, που απέδειξε εμπράκτως ότι δεν ήξερε να χάνει και κυρίως ότι δεν ήταν ούτε αβρός, ούτε αξιοσέβαστος ούτε μεγαλόπρεπος.

Πηγή για εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:William_Blake,_Visionary_Head_of_Corinna_The_Theban_smaller.jpg

Ο "ερασιτέχνης" κύριος Ventris

Το 1952 μία ανακοίνωση προκάλεσε αίσθηση στην κοινότητα των κλασικιστών. Ένας λαμπρός νεαρός αρχιτέκτονας, ονόματι Michael Ventris, γιος Βρετανού συνταγματάρχη, ανακοίνωσε ότι είχε βρει το κλειδί για την αποκωδικοποίηση των πινακίδων της Γραμμικής Β΄ που είχαν ανακαλυφθεί στα ερείπια ελληνικών ανακτόρων της εποχής του Χαλκού στην Κρήτη και στην ηπειρωτική Ελλάδα. Και μάλιστα, εισηγήθηκε ότι επρόκειτο για ελληνικά! Επομένως, ο μυκηναϊκός πολιτισμός ήταν ελληνικός!

Πριν από την ανακοίνωσή του Ventris και για μισό περίπου αιώνα, οι μελετητές μελετούσαν τις πινακίδες και διαφωνούσαν. Βασκική, ετρουσκική, σημιτική ή προελληνική γλώσσα, όλα είχαν υποστηριχτεί. Οι προτεινόμενες αποκωδικοποιήσεις, όμως, δεν έβγαζαν νόημα και οι επιστημονικές διαμάχες μαίνονταν. Η μεταγενέστερη ελληνική γραφή, προσαρμογή της φοινικικής, καμία σχέση δεν είχε με αυτήν την παράξενη γλώσσα. Άρα: προφανώς ήταν η γλώσσα κάποιου μη ελληνικού πολιτισμού, επέμενε η επιστημονική ορθοδοξία.

Ο Michael Ventris ήταν τυπικά άσχετος με το αντικείμενο, αλλά ταλαντούχος και ευφυής. Μιλούσε άπταιστα, εκτός από τα αγγλικά, γαλλικά και γερμανικά. Στα 6 του είχε μάθει μόνος του πολωνικά, σουηδικά έμαθε μέσα σε λίγες εβδομάδες όταν επισκέφθηκε τη Σουηδία, μελέτησε αρχαία ελληνικά και λατινικά και σε ηλικία 18 ετών δημοσίευσε το πρώτο του άρθρο για τη Γραμμική Β΄. Η θητεία του στη βρετανική αεροπορία, όπου ασχολήθηκε με την αποκρυπτογράφηση μηνυμάτων των δυνάμεων του Άξονα, αποτελούσε καλή προϋπηρεσία.

Ο  Ventris, όταν ξεκίνησε την έρευνα, ήταν κι αυτός σίγουρος ότι οι πινακίδες ήσαν γραμμένες στα ετρουσκικά. Τα ελληνικά δεν του περνούσαν ακόμα από το μυαλό. Είχε, άλλωστε, όταν ήταν 14 ετών, παρακολουθήσει μια διάλεξη του Sir Arthur Evans για τις πινακίδες που ο ίδιος είχε ανακαλύψει στην Κρήτη στις αρχές του 20^ού αιώνα, ο οποίος υποστήριζε ότι η γλώσσα ήταν μινωική. Πάντως, ήταν αδύνατον να είναι ελληνική! Όμως, ο Ventris άλλαξε γνώμη όταν η Αμερικανίδα κλασικίστρια Alice Cober διαπίστωσε ότι στις πινακίδες υπήρχαν ομάδες συμβόλων που δήλωναν πτώσεις ουσιαστικών. Ως εκ τούτου, τα ετρουσκικά αποκλείονταν. Ή λατινικά ή ελληνικά μπορούσαν να είναι. Οπωσδήποτε, η γλώσσα θα πρέπει να είχε ινδοευρωπαϊκή καταγωγή.

Ο Ventris συνέκρινε τις κρητικές πινακίδες με τις περίπου 600 πινακίδες που είχαν ανακαλυφθεί το 1939 στην Πύλο. Αυτή η νέα ανακάλυψη, όταν έγινε, τάραξε τα αδρανή νερά του πανεπιστημιακού κατεστημένου. Ο μέγας Evans είχε διαψευστεί, παρότι πολλοί οπαδοί του προσπάθησαν να διασώσουν την τιμή του υποστηρίζοντας ότι οι πινακίδες της Πύλου είχαν εισαχθεί από την Κρήτη! Ο ίδιος ο 86χρονος Evans προτίμησε τη σιωπή.  

Το 1950 η Cober απεβίωσε, ενώ ο Ventris επιχειρούσε να συνθέσει ένα κείμενο, αποτέλεσμα της συνεργασίας τους με όσους επιστήμονες ασχολούνταν με την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β΄, το γνωστό Mid-Century Report. Την επόμενη χρονιά παράτησε την αρχιτεκτονική του καριέρα για να αφοσιωθεί στην έρευνά του.

Ο λεξικογράφος John Chadwick ήταν ανάμεσα στους ακροατές της ραδιοφωνικής εκπομπής στην οποία ο Ventris ανακοίνωσε για πρώτη φορά, το 1952, ότι είχε τον κώδικα της Γραμμικής Β΄. Δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο ευτυχής σύμπτωση.

Η επίσημη ανακοίνωση των ευρημάτων του Ventris έγινε την επόμενη χρονιά στο Burlington House, στην ίδια αίθουσα –κι άλλη σύμπτωση!- όπου είχε δοθεί η διάλεξη του Arthur Evans την οποία ο Ventris είχε παρακολουθήσει στην εφηβεία του. Η αίθουσα ήταν κατάμεστη. Όλοι περίμεναν να ακούσουν –και αν ήταν δυνατόν να αμφισβητήσουν- τα στοιχεία που θα παρουσιάζονταν. Ο Ventris χρησιμοποίησε για την παρουσίασή του τη λεγόμενη «πινακίδα των τριπόδων» (που ονομάστηκε έτσι από τη συνεχή επανάληψη του ιδεογράμματος του τρίποδα), τεκμηριώνοντας πέραν πάσης αμφιβολίας την ορθότητα των απόψεών του.

Η δουλειά, όμως, δεν είχε τελειώσει. Μαζί με τον Chadwick συνέχισαν την έρευνα έως το 1956. Αυτήν τη χρονιά, που έγινε από τους δύο συνεργάτες η πρώτη επιστημονική δημοσίευση περί της Γραμμικής Β΄ στο Journal of Hellenic Studies με τίτλο “Documents in Mycenaeam Greek”, ο Ventris σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Ήταν μόνον 34 ετών. Λόγω του θανάτου του, ο Ventris στερήθηκε τις τιμές που του άξιζαν. Από την άλλη, απέφυγε το δηλητήριο που εξαπολύθηκε εναντίον του από τους ακαδημαϊκούς κύκλους: η αφήγησή του για την αποκωδικοποίηση ήταν γεμάτη μύθους και πλάνες, τα αποτελέσματα της έρευνάς του δεν ήσαν τεκμηριωμένα, αυτός, ένας ερασιτέχνης γλωσσολόγος, δεν είχε καμιά δουλειά να μπει στα χωράφια των επαγγελματιών!

Όμως, οι έρευνες για τη Γραμμική Β΄ είχαν πάρει τον δρόμο τους και ήταν πια ζήτημα χρόνου να αποδώσουν καρπούς.

Πηγή για τις εικόνες:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Linear_B_(Mycenaean_Greek)_NAMA_Tablette_7671.jpg

http://odysseus.culture.gr/h/4/gh430.jsp?obj_id=5487

Η ευδόκιμος αλκή του Αισχύλου

Αἰσχύλον Εὐφορίωνος Ἀθηναῖον τόδε κεῦθει

μνῆμα καταφθίμενον πυροφόροιο Γέλας·

ἀλκὴν δ' εὐδόκιμον Mαραθώνιον ἄλσος ἄν εἴποι

καὶ βαθυχαιτήεις Μῆδος ἐπιστάμενος.

Αυτό είναι το επιτύμβιο επίγραμμα που έγραψε για τον εαυτό του ο μεγάλος τραγικός ποιητής Αισχύλος που πέθανε το 456 π.Χ..

Και η μετάφρασή του από τον Γ. Π. Σαββίδη είναι η εξής:

Τούτο το μνήμα σκεπάζει τον Αισχύλο του Ευφορίωνος,

Αθηναίο, που πέθανε στη σιτοφόρα Γέλα·

για την ευδόκιμη ανδρεία του μπορεί να πει το Μαραθώνιο άλσος

και ο Πέρσης με την πυκνή χαίτη που τον γνώρισε.

Πόσο παράξενο! Ο ποιητής που κέρδισε 28 φορές στους δραματικούς αγώνες, αυτός που δοξάστηκε για τις τραγωδίες του, με κορυφαία την τριλογία της Ορέστειας, αυτός που το ποιητικό του έργο ενέπνευσε δημιουργούς όπως ο Victor Hugo, ο Lord Bayron και ο Johann Wolfgang von Goethe, αυτός λοιπόν στο επιτάφιο επίγραμμά του αγνοεί τις ποιητικές του διακρίσεις. Τι είναι αξιομνημόνευτο από ολόκληρη τη ζωή του; Η μονοήμερη πολεμική εμπειρία του στον Μαραθώνα.

Η ζωή των Αρχαίων Ελλήνων, αλλά και η λογοτεχνία τους, κινείται γύρω από τον πόλεμο και τη σύγκρουση. Είναι το στοιχείο που κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει όταν μελετάει την Αρχαία Ελλάδα, επειδή είναι παρόν παντού. Από τους ήρωες της ομηρικού σύμπαντος μέχρι τον Αρχίλοχο, τον Σωκράτη, τον Θουκυδίδη, τον Δημοσθένη και πολλούς ακόμα, όλοι είχαν εκπληρώσει το χρέος τους ως πολίτες, υπηρετώντας την πατρίδα τους στις γραμμές της οπλιτικής φάλαγγας ή στους πάγκους των πλοίων. Γιατί πολίτης σημαίνει αυτός που είναι σε θέση να υπερασπιστεί την πατρίδα του εναντίον των εχθρών τους. Καθένας που διαθέτει περιουσία διεκδικεί ίση θέση στη φάλαγγα, αλλά και λόγο στην Εκκλησία του Δήμου.

Μέσα στην οπλιτική φάλαγγα κάθε στρατιώτης έχει τη θέση του. Μια θέση σημαντική, γιατί από αυτήν εξαρτάται η σωτηρία όλων. Ο οπλίτης φέρει δόρυ και χρειάζεται πλευρική στήριξη από άλλα δόρατα στα δεξιά και στα αριστερά του. Φέρει, επίσης, μια τεράστια στρογγυλή βαριά ασπίδα, την οποία κρατάει όχι με το ένα χέρι αλλά με ολόκληρο τον αριστερό βραχίονα. Καλύπτει το μισό του σώμα, ενώ η δεξιά του πλευρά που μένει απροστάτευτη καλύπτεται από τον διπλανό του άντρα. Εκείνο που έχει σημασία είναι οι οπλίτες να κρατούν τη θέση τους στη γραμμή, να ορμούν όλοι μαζί εναντίον του εχθρού, να πολεμούν με τις ασπίδες ενωμένες και να εκτελούν όλους τους ελιγμούς σαν ένας άνθρωπος. 

Πολλοί μελετητές υποστηρίζουν ότι οι αλλαγές στο πολεμικό σύστημα και η επινόηση της οπλιτικής φάλαγγας συνδέονται με τη συγκρότηση του πολιτικού χώρου της πόλεως. Η πόλις και η φάλαγγα έχουν ανάλογη δομή, γιατί και οι δύο απαρτίζονται από αλληλομετατιθέμενες μονάδες. Στο πολιτικό και στο στρατιωτικό επίπεδο οι ανδραγαθίες δεν έχουν χαρακτήρα ατομικό, αλλά συλλογικό. Οι Έλληνες σώζουν την πόλιν τους πολεμώντας στοιχισμένοι και με τρόπο σχεδιασμένο.

Η σημασία που έχει ο πόλεμος μπορεί να εξηγήσει την επιλογή του Αισχύλου να τον θυμούνται ως οπλίτη, επιλογή τελείως ακατανόητη για τους εξελληνισμένους Σύρους του 400 μ.Χ.. Ο ζωηρός Νέος της Σιδώνος διορθώνει την αστοχία του τραγικού ποιητή, συστήνοντάς του («Ἒτσι ἀπό σένα περιμένω κι ἀπαιτῶ») να θυμηθεί την ποιητική του δόξα και όχι το πολεμικό του κλέος: 

Κι ὄχι ἀπ’ τόν νοῦ σου ὁλότελα νά βγάλεις
τῆς Τραγωδίας τόν Λόγον τόν λαμπρό –
τί Ἀγαμέμνονα, τί Προμηθέα θαυμαστό,
τί Ὀρέστου, τί Κασσάνδρας παρουσίες,
τί Ἑπτά ἐπί Θήβας – καί γιά μνήμη σου νά βάλεις
μ ό ν ο πού μές στῶν στρατιωτῶν τές τάξεις, τόν σωρό
πολέμησες καί σύ τόν Δᾶτι καί τόν Ἀρταφέρνη.

Ο  Καβάφης, κάνοντας στο ποίημά του ένα ειρωνικό σχόλιο για την εκθήλυνση και τον ιδιωτικό ηδονισμό, θυμίζει σε πόσο έντονη αντίθεση βρίσκονται με την αρχαιοελληνική πειθαρχία και την αφοσίωση στη δημοσιότητα του πολιτικού βίου.  

Πηγή για την εικόνα:

https://en.wikipedia.org/wiki/Phalanx#/media/File:Die_Phalanx_im_Kampfe_mit_Persern.jpg

Στην υγεία του Ομήρου

Τον 17^ο αιώνα δεν συνηθιζόταν οι γυναίκες να μορφώνονται. Ο Tanneguy Le Fèvre, ελληνιστής και διευθυντής των βασιλικών εκδόσεων, είχε 5 παιδιά. Η μεγαλύτερη κόρη του ήταν η Anne. Πολύ έξυπνη και φιλομαθής, αλλά χωρίς αξιώσεις για μόρφωση. Ωστόσο, η Anne, εν αγνοία του πατέρα της, επωφελείται από την εκπαίδευση των αδελφών της, μαθαίνει ελληνικά και λατινικά και διακρίνεται για την επιμέλεια και την ικανότητά της. Το 1662, σε ηλικία 15 ετών, παντρεύεται τον άντρα που της υποδεικνύει ο πατέρας της, τον Jean Lesnier II, με τον οποίο χωρίζει 8 χρόνια αργότερα. Τη δεύτερη φορά διαλέγει η ίδια σύζυγο και διαλέγει καλύτερα. Παντρεύεται το 1683 έναν από τους σπουδαστές του πατέρα της, τον επίσης ελληνιστή Andre Dacier, με του οποίου το όνομα έγινε γνωστή.

Η Mme Dacier, μετά τον θάνατο του πατέρα της, αρχίζει να εκδίδει και να μεταφράζει πολλούς Έλληνες και Ρωμαίους συγγραφείς. Σπουδαία είναι η έμμετρη μετάφρασή της στην Ιλιάδα και αργότερα στην Οδύσσεια.

Αυτήν τη μετάφραση της Ιλιάδας μάλλον διάβασε ο Antoine Hudar de la Motte, ο οποίος το 1714 δημοσιεύει μια δική του μετάφραση, καθόλου πιστή στο πρωτότυπο. Ο La Motte τροποποιεί τον Όμηρο, επειδή, όπως εξηγεί σε συνοδευτικό κείμενο, ο ομηρικός τρόπος δεν τον ικανοποιεί αισθητικά. Η Mme Dacier υπερασπίζεται τον Όμηρο σε ένα έργο της που κυκλοφορεί την ίδια χρονιά με τίτλο Des causes de la corruption du goût (Αιτίες για την αισθητική διαφθορά). Ο αβάς Jean Terrasson παίρνει τη σκυτάλη της διαμάχης, υποστηρίζοντας ότι μετά την ανάπτυξη της επιστήμης και της φιλοσοφίας, ειδικά από τον René Descartes, η ποίηση είχε φτάσει σε πολύ υψηλά επίπεδα μπροστά στα οποία ο Όμηρος δεν πιάνει δεκάρα. Σε συμβιβασμό επιχειρεί να οδηγήσει τις δύο πλευρές ο φιλόσοφος Claude Buffier με το έργο του Homère en arbitrage (Ο Όμηρος σε διαιτησία), υποστηρίζοντας ότι, έτσι κι αλλιώς, κανείς δεν αρνείται ότι ο Όμηρος είναι από τους πιο ιδιοφυείς συγγραφείς όλων των εποχών και ότι το έργο του έχει τεράστια αξία.

Στις 5 Απριλίου 1716, στο δείπνο που παραθέτει στην οικία του ο ναύαρχος και λόγιος Jean-Baptiste-Henri de Trousset, λόρδος του Valincour, η Mme Dacier και ο la Motte συμφιλιώνονται και τσουγκρίζουν τα ποτήρια τους στην υγεία του Ομήρου!

Πηγή για την εικόνα:

https://en.wikipedia.org/wiki/File:Madame_Dacier_by_Marie_Victoire_Jaquotot.jpg

Το παράπονο του Ισοκράτη

Στην Αρχαία Αθήνα υπήρχε ένας πολύ σοφός και πολύ ενδιαφέρων νόμος, ο λεγόμενος «νόμος της αντιδόσεως».

Ως γνωστόν, μέσα στο πλαίσιο του πολιτικού τους καθήκοντος, οι εύποροι Αθηναίοι αναλάμβαναν τις περίφημες «λειτουργίες». Δηλαδή, αναλάμβαναν να καλύψουν με τη δική τους περιουσία διάφορες ανάγκες της πόλεως. Χορηγία, γυμνασιαρχία, εστίαση, αρχιθεωρία, ιπποτροφία ήσαν κάποιες από τις «λειτουργίες». Και ναι μεν οι πλούσιοι Αθηναίοι ξόδευαν πολύ γενναιόδωρα μέρος της περιουσίας τους προς όφελος της πόλεως, αλλά κι εκείνη δεν ήταν αγνώμων: τους περιέβαλλε με λαμπρές τιμές και δόξα.

Κάποιες φορές, όμως, η επιλογή των Αθηναίων που θα βαρύνονταν με τέτοια έξοδα δεν ήταν η ενδεδειγμένη. Τα πρόσωπα που επιλέγονταν δεν ήσαν –ή ισχυρίζονταν ότι δεν ήσαν- τόσο πλούσιοι και, άρα, τους ήταν αδύνατον να αναλάβουν τέτοιο κόστος. Τι γινόταν σ’ αυτήν την περίπτωση; Ο αδικούμενος είχε το δικαίωμα να αρνηθεί την τιμή που του έκανε η πόλις επιλέγοντάς τον για συγκεκριμένη «λειτουργία». Ζητούσε, λοιπόν, να απαλλαγεί ο ίδιος από την υποχρέωση, υποδεικνύοντας συγχρόνως κάποιον άλλο πλουσιότερο Αθηναίο για να αναλάβει τα έξοδα της «λειτουργίας». Και μάλιστα, τον προκαλούσε σε αντίδοση. Τον προκαλούσε, με άλλα λόγια, να ανταλλάξουν περιουσίες. Το αποτέλεσμα ήταν: ή ο δεύτερος πολίτης να αποδεχτεί την ανάληψη της «λειτουργίας» ή η υπόθεση να οδηγηθεί στο δικαστήριο.

Για μια τέτοια αντιδικία ο διάσημος ρήτορας Ισοκράτης εκφώνησε στο δικαστήριο τον λόγο του Περί Αντιδόσεως. Ο θιγόμενος πολίτης από την επιλογή του για την ανάληψη τριηραρχίας ήταν ο Λυσίμαχος, ο οποίος πρότεινε στη θέση του τον Ισοκράτη και τον προκάλεσε να ανταλλάξουν τις περιουσίες τους. Εκείνος δεν δέχτηκε και η υπόθεση δικάστηκε, με αποτέλεσμα την ήττα του Ισοκράτη.

Ο σωζώμενος λόγος δεν είναι αυτός που εκφωνήθηκε όταν έγινε το περί αντιδόσεως δικαστήριο, αλλά έχει γραφτεί σε μεταγενέστερο χρόνο (354-353 π.Χ.), όταν ο Ισοκράτης ήταν 82 χρονών. Στην ουσία, ο ρήτορας δανείζεται την εξωτερική τυπολογία ενός λόγου περί αντιδόσεως για να υπερασπιστεί τις απόψεις και τον βίο του. Πρόκειται, θα λέγαμε, για απολογία, παρόμοια με τη σωκρατική, που προέκυψε ως αποτέλεσμα της προηγούμενης δίκης και της πικρής διαπίστωσης ότι η εκτίμηση των συμπολιτών του γι’ αυτόν δεν ήταν όση εκείνος πίστευε ότι του είχαν ή ότι του άξιζε.  Μπορούμε ακόμα να θεωρήσουμε τον συγκεκριμένο λόγο και ως αυτοβιογραφία, την πρώτη μάλιστα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας.

Το σημαντικό είναι ότι σε αυτόν τον λόγο ο ρήτορας υπερασπίζεται τον εαυτό του έναντι κάποιων «υποθετικών» συκοφαντών, όχι μόνο με δικανικά επιχειρήματα, αλλά και εκθέτοντας τις πολιτικές και παιδευτικές του ιδέες. Φυσικά, υποστηρίζει ότι ποτέ δεν έγινε πλούσιος. Και σε αυτό το σημείο βρίσκουμε κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον. Είμαστε στο κεφάλαιο 166, όπου ο Ισοκράτης παραπονιέται για τη μεταχείριση που του επιφύλαξε η πόλις, και μάλιστα συγκρίνοντάς την με εκείνη που επιφύλαξε σε έναν ποιητή, τον Πίνδαρο.

Εσείς, για τους οποίους ξόδεψα ό,τι είχα και δεν είχα, με οδηγήσατε σε δίκη, λέει ο Ισοκράτης. Και το πιο υποτιμητικό. Οι προγενέστεροί σας τον ποιητή Πίνδαρο, μόνο και μόνο για έναν του στίχο, στον οποίο χαρακτηρίζει την Αθήνα “έρεισμα της Ελλάδος”, τόσο πολύ τον τίμησαν, ώστε του έδωσαν τον τίτλο του προξένου και μαζί το σεβαστό ποσό των 10000 δραχμών. Εγώ έχω εγκωμιάσει την πόλιν και τους προγόνους μας πολύ περισσότερο και πολύ καλύτερα. Κι όμως, τώρα κινδυνεύω να μην μπορώ στο εξής να επιβιώσω.

Ρητορική VS Ποίηση. Η ρητορική τα βάζει εδώ με την ποίηση, όπως τα είχε βάλει νωρίτερα μαζί της η φιλοσοφία. Φαίνεται ότι οι εχθροί καθόλου δεν της λείπουν.

Ο Ισοκράτης, πάντως, παρά τον κακοφανισμό του από τη συμπεριφορά των συμπολιτών του, έζησε ακόμη 16 χρόνια. Πέθανε 98 χρονών, χωρίς να έχει διευκρινιστεί το πώς πέθανε. Κάποιοι λένε ότι δεν άντεξε τα νέα για τη νίκη του Φιλίππου στη Χαιρώνεια και αυτοκτόνησε δια λιμοκτονίας. Άλλοι, ωστόσο, ισχυρίζονται ότι καθόλου δεν ενοχλήθηκε από τις επιτυχίες του Φιλίππου, αφού ανήκε σε αυτούς που ενθάρρυναν τα ηγεμονικά του σχέδια.

Πηγή για την εικόνα:

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Isocrates_pushkin.jpg

Η γλώσσα ως "εργαλείο μαγείας": ήθος

Στα αρχαία ελληνικά απαντάται η λέξη ἦθος με την έννοια του χαρακτήρα, του οποίου η συνεσταλμένη βαθμίδα απαντά στο ουσιαστικό ἔθος (=συνήθεια, έθιμο). Ο Ηράκλειτος αναφέρει: ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων. Εδώ, το ήθος μπορεί να περιγραφεί ως μια ανθρώπινη διάθεση με το χαρακτηριστικό της ετοιμότητας. Το ήθος, και όχι μια εξωτερική, τυφλή δύναμη, είναι η μοίρα του ανθρώπου, λέει ο Μ. Conche. Σημαίνει, επίσης, η λέξη ένα από τα κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας, το οποίο δηλώνει τον ξεχωριστό, προσωπικό τρόπο συμπεριφοράς, την ποιότητα του χαρακτήρα του προσώπου το οποίο υποδύεται ο υποκριτής.  Στον Αριστοτέλη το ήθος συνδέεται και πάλι με τον χαρακτήρα και έτσι  μεταφράζεται σε εργαλείο με το οποίο μπορεί κανείς να επηρεάζει και να πείθει το ακροατήριό του (η επίκληση στο ήθος –του ρήτορα ή του αντιπάλου του- είναι ένας από τους τρόπους πειθούς που περιγράφει ο φιλόσοφος).

Annibale Caracci, The Choicε of Heracles (1596)

Νάπολη, Muzeo Nazionale di Capodimonte

Στη νεοελληνική, η λέξη εξακολουθεί να σημαίνει τον εσωτερικό κόσμο του κάθε ανθρώπου, τις χαρακτηριστικές ψυχικές του ιδιότητες ή την ποιότητα του χαρακτήρα του. Ταυτόχρονα, είναι το σύνολο των ψυχικών και πνευματικών χαρακτηριστικών ενός καλλιεργημένου και αξιοπρεπούς ανθρώπου που είναι σύμφωνα με τις επικρατούσες ηθικές αξίες και καθορίζουν τη συμπεριφορά του. Με αυτήν τη σημασία έχει ως συνώνυμή της τη λέξη «αγωγή». Ο πληθυντικός της λέξης δηλώνει τα καθιερωμένα πρότυπα κοινωνικής συμπεριφοράς που επικρατούν σε ένα σύνολο ή το καθορίζουν ως χαρακτηριστικά της φύσης, της ιδιοσυγκρασίας ή της πολιτισμικής ταυτότητας των μελών του.

Η λέξη éthique στα γαλλικά σημαίνει ό,τι έχει σχέση με την ηθική. Η ρίζα soi, από την οποία προέρχεται η λέξη, δηλώνει την παρουσία ενός ατόμου στα πλαίσια μιας κοινωνικής ομάδας. Στα αγγλικά, η λέξη ethics σημαίνει κανόνες συμπεριφοράς, δεοντολογία, ηθική. Την ίδια σημασία έχει και η γερμανική λέξη Ethik. Από τη λατινική λέξη mos (=έθιμο, συνήθεια) έρχονται, από την άλλη, οι ευρωπαϊκές λέξεις, οι οποίες αντικαθιστούν τη λέξη ηθική ως σύνολο αρχών (τι κάνουμε ή τι δεν κάνουμε βάσει μιας εσωτερικής κατηγοριοποίησης).

Η λέξη αρχίζει σταδιακά να σημαίνει ένα σύνολο κανόνων δεοντολογίας. Το ήθος γίνεται ένα αντικειμενικό μέτρο, με βάση το οποίο αξιολογείται ο χαρακτήρας ή η συμπεριφορά κάθε ατόμου στα πλαίσια μιας κοινωνίας που ενδιαφέρεται καταρχήν για την επίτευξη μιας αρραγούς κοινωνικής συνοχής. Γίνεται εργαλείο για να επιτευχθεί η κοινωνική λειτουργικότητα. Έτσι, η προσαρμογή του ατόμου σε μια σειρά κοινά αποδεκτών κανόνων δεν είναι αποτέλεσμα εσωτερικής κίνησης, αλλά αποτέλεσμα μια εξωτερικής δύναμης. Αυτό υποδεικνύει βεβαίως ότι υπάρχει μια συμπεριφορά που ορίζεται ως κανόνας, δίχως δυνατότητα αμφισβήτησης και, άρα, δίχως δυνατότητα απόκλισης από αυτήν. Η ηθική είναι η επιστήμη που ασχολείται με τις αξίες τις σχετικές με την ορθότητα ή την ακαταλληλότητα πράξεων και ανθρώπινων συμπεριφορών. Στην πραγματικότητα, υποστηρίζει την ανάγκη να παγιωθεί μια κλίμακα αξιών που μπορούν να κάνουν αποδοτικότερη την κοινωνική δόμηση. Για να το πω απλά. Μπορεί ο καθένας μας να έχει, για παράδειγμα, ένστικτα δολοφονικά, όμως αυτό που ενδιαφέρει είναι τέτοια ένστικτα να μπορούν να ελεγχθούν ή να υποταχθούν σε ένα συμβατικό δέον. Ενδιαφέρει, δηλαδή, η τυπική ορθότητα της πράξης.

Ή, σε άλλη περίπτωση, το όποιο ήθος, αρνητικό ή θετικό, νομιμοποιείται, όταν και αν μπορεί να πλασαριστεί ως life style.

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:CarracciHercules.jpg

Η γλώσσα ως "εργαλείο μαγείας": ιδέα

Ιδέα ήταν στα αρχαία ελληνικά η μορφή ή το είδος. Θέμα ιδ-, από τον αόριστο β΄ του ρήματος ὁρῶ. Η λέξη έλαβε εξέχουσα φιλοσοφική σημασία στον Πλάτωνα, όπου δήλωσε την αληθινή ουσία των όντων, της οποίας ο αισθητός κόσμος αποτελεί απλώς θολή αντανάκλαση. Οι Ιδέες ήσαν ουσίες αντιληπτές μέσω της όρασης. Να τονίσουμε επίσης ότι για τους Έλληνες μονάδα γνώσης ήταν η εικόνα. Μπορούμε να θυμηθούμε τις λέξεις εἶδος, εἴδωλον, θεῶμαι. Επίσης το ρήμα οἶδα, από όπου και η λέξη ἱστορία. Οι φιλόσοφοι για τον Πλάτωνα ήσαν τῆς ἀληθείας φιλοθεάμονες και για τον Έλληνα ο άνθρωπος, ζώντας στα όρια της μικρής αντικριστής πόλεως, ήταν από τη φύση του βλέμμα. Για να υπάρξει έπρεπε να στραφεί προς τον έτερο και σε αυτόν να καθρεφτιστεί.

Στα λατινικά το ρήμα ὁρῶ έγινε video. Από εκεί προέρχονται τα ρήματα που στις ευρωπαϊκές γλώσσες σημαίνουν βλέπω. Η λέξη «ιδέα» χρησιμοποιείται στις ευρωπαϊκές γλώσσες από το λατινικό επίθετο idealis: αγγλικά idea, γαλλικά idée, γερμανικά Idee. Σημαίνει την παράσταση των αισθητών αντικειμένων που σχηματίζεται στον νου, την αντίληψη καταστάσεων ή ιδιοτήτων. Ακόμα, ιδέα είναι κάθε αφηρημένη έννοια, η υποψία, όπως επίσης η εντύπωση που δημιουργείται σε κάποιον, χωρίς να έχει εξακριβωθεί η εγκυρότητά της. Η λέξη έχει και τη σημασία της γνώμης, της άποψης ή της κρίσης που δημιουργείται ή διατυπώνεται από κάποιον. Η σκέψη ή γνώμη που διατυπώνεται ως πρόταση, η στιγμιαία σκέψη την οποία κάνει κανείς ή το υψηλό ιδανικό είναι ακόμα κάποιες από τις σημασίες της λέξης. Η γνώση είναι το αποτέλεσμα συλλογιστικών μηχανισμών και θεμελιωμένων νοητικών αποδείξεων που αποδεικνύουν την αυτονόμηση της ανθρώπινης λογικής. Είναι ό,τι ονομάζουμε Ορθολογισμό. Είναι ενδεικτικό ότι η ίδιας ρίζας ελληνικές  λέξεις «ιδεαλισμός» και «ιδεολογία», δηλαδή ένα σύνολο ιδεών παγιωμένο σε σύστημα, αποτελούν μεταγραφή των αντίστοιχων ξενικών όρων. Η πρώτη μαρτυρείται στα ελληνικά από το 1840 και η δεύτερη από το 1782.

Πηγή για την εικόνα:

https://midnightmediamusings.wordpress.com/2014/07/01/plato-and-the-theory-of-forms/

Η γλώσσα ως "εργαλείο μαγείας": ποίηση

Στα αρχαία ελληνικά το ρήμα ποιεῖν διαστέλλεται από το πράττειν. Το δεύτερο δεν απαιτεί όπως το πρώτο την παραγωγή ενός εξωτερικού αντικειμένου, αλλά είναι μια φυσική δραστηριότητα που κατευθύνεται στην ίδια την άσκηση και την εκπλήρωσή της. Ενδιαφέρει, δηλαδή, το αποτέλεσμα της προσπάθειας. Στα γαλλικά θα το μεταφράζαμε ως achever, accomplir, ενώ θα μεταφράζαμε το ποιεῖν ως fabriquer, produire. Το πράτττειν προϋποθέτει, λοιπόν, τη χρεία και είναι χαρακτηριστικό ότι το ρήμα πέρ-νη-μι (από την ινδοευρωπαϊκή ρίζα *per, του οποίου η συνεσταλμένη βαθμίδα είναι πρ-), από το οποίο προέρχεται, σημαίνει πουλώ. Να σημειώσουμε επίσης ότι ομόρριζη είναι η λέξη «πόρνη». Η ποίησις, αντίθετα, μολονότι συνδέεται με την παραγωγή έργου, δεν αναφέρεται στο αποτέλεσμα της προσπάθειας, αλλά είναι το εξωτερικό κίνητρο που ενώνει την ύλη με τη μορφή. Χαρακτηριστικός είναι ο ορισμός του Πλάτωνα για την ποίησιν στο Συμπόσιο: ἡ ἐκ τοῦ μή ὄντος εἰς τό ὄν ἰόντι ὁτωοῦν αἰτία. Είναι, λοιπόν, η ποίησις η αιτιώδης δυνατότητα που μετατρέπει την ανυπαρξία σε ύπαρξη και, άρα, είναι συνώνυμη της δημιουργίας. Η σημασία αυτή διατηρήθηκε και στη χριστιανική παράδοση. Ο Θεός-δημιουργός του κόσμου είναι ποιητής.

William-Adolphe Bouguereau, Homer and his Guide (1874)

Μιλγουόκι, Milwaukee Art Museum

Ποίηση, poetry, poésie, Poesie (στη νεοελληνική και στις ευρωπαϊκές γλώσσες) είναι η τέχνη της παραγωγής ποιημάτων, σε αντιδιαστολή προς την πεζογραφία. Είναι ακόμα το σύνολο των ποιητικών έργων, της ποιητικής παραγωγής. Λέμε, για παράδειγμα, η ποίηση του 19^ου αιώνα. Επίσης, σημαίνει ορισμένη κατηγορία ποίησης, π.χ. επική, μοντέρνα, και, τέλος, οτιδήποτε φέρει αρετές που συχνά αποδίδονται στην ποίηση, όπως η αρμονία, η ομορφιά, η φαντασία. Η ποίηση στα νεότερα χρόνια τείνει να μεταβληθεί σε ένα παιχνίδι μεταμφίεσης. Ένας εσωτερικός μονόλογος, μια παραμυθία, ένα όνειρο, ένας εφιάλτης ή μια αποδοτική επένδυση. Με λίγα λόγια, μια παρδαλή ποικιλία ατομικών πεποιθήσεων, χωρίς καμιά ανταπόκριση με την πραγματική ζωή και το πραγματικό πρόβλημα, δηλαδή το πρόβλημα του τι και με ποιον τρόπο αληθεύει. 
Να προσθέσουμε εδώ τη σύνθετη λέξη «ηθοποιός», η οποία αντικατέστησε την αρχαία λέξη ὑποκριτής. Η λέξη αρχικά σήμαινε αυτόν που διαπλάθει χαρακτήρα, ενώ στη συνέχεια ονομάστηκε έτσι αυτός που παριστάνει χαρακτήρα.

Πηγή για την εικόνα:

https://en.wikipedia.org/wiki/Homer#/media/File:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_Homer_and_his_Guide_(1874).jpg

Η γλώσσα ως "εργαλείο μαγείας": πολιτική

Η λέξη πολιτική προέρχεται από τη λέξη πόλις. Θα περιέγραφα την αρχαία ελληνική πόλιν όχι ως μια εδαφική έκταση, ούτε ως μια αστική (ville) εν αντιθέσει προς μια μη αστική περιοχή. Ούτε βέβαια ως μια ορισμένη κρατική έκφραση (city-state). Αλλά θα ονόμαζα πόλιν την ιδιαίτερη εκείνη οργάνωση της ανθρώπινης συμβίωσης που εμφανίζεται στον ελλαδικό χώρο και η οποία υπερβαίνει την ανθρώπινη πολλαπλότητα και ανομοιότητα, δομημένη ως μια ανοιχτή δημόσια σφαίρα και θεμελιωμένη στην προϋπόθεση της μετοχής. Είναι η αρχή της αυτορρύθμισης, η υποχρέωση του πολίτη να παίρνει περιοδικά τη θέση του εκκλησιαστή και του δικαστή. Η οργάνωση της συμβίωσης σε πόλιν προσφέρει επομένως στον άνθρωπο ελευθερία από κάθε υπέρ- ή έξω- κοινωνικό περιορισμό. Η ζωή δεν καθορίζεται από καμιά φυσική, ιστορική ή νομοτελειακή αναγκαιότητα, αλλά εξασφαλίζει στον άνθρωπο δυνατότητες, τις οποίες μπορεί ακόμα και να τις υπερβεί. Ο άνθρωπος έχει το προνόμιο και ταυτόχρονα τη δέσμευση  να επιδιώκει την ολοκλήρωσή του μέσα στην πολιτική διαδικασία και έτσι η πολιτική μετοχή γίνεται παρακολούθημα της ανθρώπινης ουσίας. Ο Αριστοτέλης άλλωστε στα Πολιτικά υποστηρίζει το φύσει πολιτικόν του ανθρώπου. Με αυτή την αφετηρία, θα λέγαμε ότι ο ΄Ελληνας οργανώνει τη συμβίωση σε πόλιν κατά τέτοιον τρόπο ώστε το πρωταρχικό παύει να είναι η καταστατική θεσμοποίηση των αρχών και του πολιτεύματος, αλλά η ανθρώπινη φύση.

Ο Περικλής αγορεύων στην Πνύκα (1877)

Η παράσταση που έχουμε σήμερα για την πολιτική έχει διαμορφωθεί κυρίως υπό την επίδραση του ορθολογισμού και συγκεκριμενοποιείται στην προσπάθεια για προγραμματική οργάνωση και λειτουργία της κρατικής εξουσίας. Η λέξη πολιτική σημαίνει το σύνολο των θεμάτων που έχουν σχέση με τα κοινά, τη ζωή ενός κοινωνικού συνόλου, τον τρόπο δράσης στο πλαίσιο του πολιτικού συστήματος ή τον τρόπο με τον οποίο χειρίζεται κανείς την πολιτική εξουσία. Ακόμα, πολιτική είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα κράτος συμπεριφέρεται στις σχέσεις του με άλλα κράτη ή ο τρόπος δράσης, για παράδειγμα ενός οργανισμού. Είναι τέλος οι επιτήδειοι χειρισμοί για την επίτευξη ενός επιθυμητού στόχου. 

Το 1829 εμφανίζεται η λέξη «πολιτισμός», που διασώζει την πρωταρχική σημασία της νοηματοδότησης του βίου μέσα στα πλαίσια της πόλεως. Στις ευρωπαϊκές γλώσσες έχουμε τις λέξεις politics, politique, Politik. Στη θέση του γερμανικού Politik χρησιμοποιείται επίσης η φορτισμένη με κάμποσο νεοκλασικισμό λέξη Staatkunst. Η αντικατάσταση όμως της λέξης πόλις με τη λέξη Staat αρκεί για να δημιουργήσει παρεξηγήσεις ή για να δώσει ένα αρκετά αντιδραστικό νόημα. Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκουν σήμερα και οι λέξεις police, police, Polizei.

Πηγή για την εικόνα:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%BD%CF%8D%CE%BA%CE%B1#/media/File:Discurso_funebre_pericles.PNG

Η Αντιγόνη στους αιώνες

Η Αντιγόνη του Σοφοκλή είναι ένα από τα πιο δημοφιλή έργα του παγκόσμιου δραματολογίου. Έγινε αντικείμενο σχολιασμού από διάφορους στοχαστές, ανάμεσα στους οποίους ο Percy Shelley, o Soren Kierkegaard, o Hugo von Hofmannsthal. O Gerog Wilhelm Friedrich Hegel το έθεσε στο κέντρο της αισθητικής του θεωρίας. Μουσικοί, όπως ο Felix Mendelssohn και ο Karl Orff, εμπνεύστηκαν απ’ αυτό. Στο θέατρο ανέβηκε από μεγάλους σκηνοθέτες, όπως ο Konstantin Stanislavsky και ο Max Reinhardt. Διασκευάστηκε από διάσημους θεατρικούς συγγραφείς, όπως ο Bertolt Brecht, ή αποτέλεσε τη βάση για τη δημιουργία νέων έργων, όπως η Αντιγόνη του Jean Anouilh. Εκείνο που είλκυσε κυρίως την προσοχή και το ενδιαφέρον του κοινού και των δημιουργών υπήρξε η αντίθεση και η διαμάχη ανάμεσα στην ανίσχυρη Αντιγόνη και στον παντοδύναμο Κρέοντα.

Jean-Joseph Benjamin-Constant

Antigone au chevet du Polynice (1868)

Τουλούζη, Musée des Augustins

Παρόλο που οι αναφορές και οι μιμήσεις στο έργο ενδιαφέρονται περισσότερο να αναδείξουν ιδιοσυγκρασίες και λιγότερο μια διαυγή ηθική, είναι σημαντικό να ξέρουμε ότι η διαμάχη μεταξύ των δύο βασικών προσώπων, του Κρέοντα και της Αντιγόνης, ερμηνεύτηκε κατά περίπτωση ως αντίθεση:

- Οικογενειακού-κρατικού δικαίου (Hegel),

- Ανθρώπινου-θεϊκού δικαίου,

- Οικογενειακής-δημόσιας θρησκείας (Jean-Pierre Vernant),

- Φυσικού-θετού δικαίου,

- Ατόμου-κρατικής εξουσίας (Albin Lesky).

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Benjamin-Constant_Antigone_au_chevet_de_Polynice_(2007_6_1).jpg

Γραφή ὕβρεως

Η καταγωγή του νόμου με το όνομα γραφή ὕβρεως δεν είναι βέβαιη. Είναι όμως πιθανόν ότι, σε μια περίοδο κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής αναταραχής για την Αθήνα, την εισηγήθηκε ο Σόλων με σκοπό να τιμωρήσει την ὕβριν. Ο ίδιος ο νομοθέτης στα ποιήματά του αναφέρεται στην ὕβριν, κατεξοχήν σε εκείνην που προέρχεται από τους πλούσιους, οι οποίοι επιθυμούσαν να αυξήσουν τα πλούτη τους εις βάρος των φτωχών, πράγμα που απειλούσε την ισορροπία μέσα στην πόλιν.

Στην κλασική περίοδο η γραφή ὕβρεως επέζησε με τη μορφή του δικαιώματος όλων ανεξαιρέτως των πολιτών να καταθέτουν γραπτή καταγγελία εναντίον οποιουδήποτε διέπραττε ὕβριν. Ο ίδιος ο νόμος δεν διευκρινίζει σε τι συνίστατο η ὕβρις, μπορούμε όμως να υποθέσουμε ότι επρόκειτο για πράξη που προσέβαλλε δημόσια την τιμή κάποιου.

Σκέφτομαι συνεχώς πόσο χρήσιμος θα ήταν ένας τέτοιος νόμος σήμερα.

Πηγή για την εικόνα:

https://en.wikipedia.org/wiki/Pnyx#/media/File:Pnyx,_Athens_-_Panorama.jpg