Για τον Αρλεκίνο και πάλι

Η ανησυχητική ατμόσφαιρα την οποία γεννάει η γκροτέσκα εμφάνιση του Αρλεκίνου, αυτή η μίξη οικείου και ανοίκειου, γνωστού και ακαθόριστου, κωμικού και τρομακτικού, αποδίδεται στο παρακάτω απόσπασμα από το επόμενο (ανέκδοτο ακόμα) μυθιστόρημα του Βλάσση Τρεχλή.

Edgar Degas, Harlequin and Colombina (1886)

Ιδιωτική συλλογή

«Ο Ερλεκίνος με την κοκκινόμαυρη μάσκα πείραζε όλο τον κόσμο που βρισκόταν πίσω από τους λαμπαδηφόρους, αλλά η ματιά του δεν στεκόταν σε κανέναν από τους θεατές. Τον παρακολούθησα για λίγο. Έμοιαζε να αναζητεί κάποιον. Περπατώντας σε όλη την περίμετρο του κύκλου, βρέθηκε κάποια στιγμή στη δική μου μεριά. Δεν είχα προλάβει να αναρωτηθώ για την ταυτότητά του, όταν τα πνευστά σταμάτησαν και αμέσως τα εκατό βιολιά ξεκίνησαν να παίζουν μια σερενάτα που έκανε τους πάντες να ηρεμήσουν. Ο ζωηρός ρυθμός του ντιβερτιμέντο που έπαιξαν μετά τους έκανε όλους να κουνάνε ρυθμικά το κεφάλι και τα χέρια τους. Όμως αυτό που ξεσήκωσε τους νέους ήταν το αργό βαλς που ακολούθησε. Στη στιγμή ένα λεφούσι ξετρελαμένων νεαρών ξεχύθηκε στην πράσινη πίστα. Τα αγόρια βρήκαν το ταίρι τους, πιαστήκανε από τα χέρια και άρχισαν να στροβιλίζονται στον ρυθμό του. Η ομάδα των ανδρών με τα ξύλινα ποτήρια, που τα χτυπούσαν στον ρυθμό του βαλς, περπατούσε ανάμεσα στα ζευγάρια, δημιουργώντας μια ευχάριστη διάθεση σε όλο τον κόσμο που ανταποκρινόταν με διαρκή επιφωνήματα, γέλια και φωνές. Παρασυρμένη και εγώ από όσα συνέβαιναν, ξαφνιάστηκα όταν ένα χέρι έπιασε το δικό μου και με τράβηξε προς την πίστα. Ήταν ο Ερλεκίνος. Ψηλός, επιβλητικός, αστείος μέσα στην παρδαλή στολή του, αλλά και αμίλητος, κρυμμένος καλά πίσω από το προσωπείο του, με παρέσυρε στον χορό. Τον παρατηρούσα, όση ώρα ήμαστε πιασμένοι από τα χέρια πώς είχε στυλώνει τα σκοτεινά του μάτια στα δικά μου. Όταν τον πρωτοείδα, μου πέρασε από τον νου πως κάτω από την καρναβαλίστικη μάσκα κρυβόταν ο Ρόμπους, κι αυτή η σκέψη με έκανε να τον ακολουθήσω. Γρήγορα κατάλαβα πως δεν ήταν. Ποιος ήταν όμως; Ίσως κάποιος από τους ανώνυμους θαυμαστές μου, σκέφτηκα. Αυτή η αβεβαιότητα έμοιαζε λίγο με παιχνίδι. Προς στιγμή δεν ανησύχησα. Χόρεψα μαζί του δυο χορούς και μετά ευγενικά του ζήτησα να σταματήσουμε. Δεν μου έφερε αντίρρηση και, ενώ εγώ ξαναγύριζα στο δέντρο μου, ο Ερλεκίνος χάθηκε μέσα στους χορευτές που τώρα στροβιλίζονταν με μεγαλύτερη ταχύτητα».

Konstantin Somov, Harlequin and a Lady (1921)

Αγία Πετρούπολη, Russian Museum

Πηγές για τις εικόνες:

https://www.wikiart.org/en/edgar-degas/harlequin-and-colombina-1886

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Konstantin_Somov_Harlequin_and_a_Lady_1921.jpg

Αρλεκίνοι πριν από τον Αρλεκίνο

Τον 11^ο  αιώνα και στο έργο του Βενεδικτίνου χρονικογράφου Orderic Vitalis υπάρχει ένα τάγμα δαιμόνων που ανήκει στην οικογένεια harlequin ή hellequin και το οποίο καταδιώκει έναν μοναχό περιπλανώμενο στις ακτές της Νορμανδίας. Ο αρχηγός τους ονομάζεται Mesnée d’ Hellequin. Ο μύθος μιας ομάδας δαιμόνων που κυνηγούν και βασανίζουν τις καταραμένες ψυχές των φαύλων γνώρισε μεγάλη διάδοση στην Ευρώπη. Ο αρχηγός μιας τέτοιας ορδής ονομάζεται στα αγγλικά Herla ή Herla King και στα γερμανικά Erlköning.

Αργότερα, και πιο συγκεκριμένα το 1262, ο Hellequin ανέβηκε στη θεατρική σκηνή, στο έργο του Adam de la Halle με τον τίτλο Jeu de la Feuillière, και από τότε έγινε μόνιμος πρωταγωνιστής στα πασχαλινά γαλλικά δρώμενα με θέμα τα πάθη του Ιησού. Τα χαρακτηριστικά του είναι ίδια σε όλες του τις εμφανίσεις στις λαϊκές παραδόσεις της κεντρικής Ευρώπης: είναι απεσταλμένος του διαβόλου, γιγαντόσωμος, δρα στα δάση και εμφανίζεται ως προάγγελος θανάτου. Μάλιστα, εμφανίζεται μόνο σ’ εκείνον που πρόκειται να πεθάνει είτε ο ίδιος είτε κάποιος δικός του, και η έκφρασή του δηλώνει το είδους του θανάτου που τον περιμένει: ήρεμος ή γεμάτος πόνους και αγωνία. Η κοκκινόμαυρη μάσκα που φοράει αυτή η υπερφυσική, αποτρόπαια μορφή εξηγεί ενδεχομένως τα παρδαλά χρώματα της φορεσιάς του Αρλεκίνου. Γιατί ακριβώς, ο Αρλεκίνος, ο διάσημος χαρακτήρας της Comedia dell’ Arte, φαίνεται ότι έχει για προγόνους του αυτές τις διαβολικές μεσαιωνικές φιγούρες.

Εικονογράφηση για τον “Erlkönig” του Goethe 

Ο Dante Allighieri πρώτος τοποθέτησε στην κόλασή του έναν διάβολο με το όνομα Alichino (ο Νίκος Καζαντζάκης αποδίδει το όνομά του ως Χαμοφτέρης), που η εμφάνισή του σε πολλά σημεία θυμίζει καρναβαλική φάρσα. Το 1778 ο Johann Gottfried  Herder έγραψε μια μπαλάντα με τίτλο “Erlkönigs Tochter”, διασκευή της δανέζικης μπαλάντας “Hr. Oluf han rider” του 1739. Από τον Herder εμπνεύστηκε τη δική του μπαλάντα, με τίτλο “Erlkönig”, ο Johann Wolfgang von Goethe, την οποία έγραψε το 1782 και η οποία μελοποιήθηκε από διάφορους συνθέτες, με πιο διάσημο ανάμεσά τους τον Franz Schubert.

Πηγές:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Erlkoenig_Schwind.jpg

https://www.youtube.com/watch?v=JS91p-vmSf0

Από την Agatha Christie στον Batman

Η εξαιρετική ιδέα της Agatha Christie, για την οποία σας μίλησα στην προηγούμενη ανάρτηση, βρήκε συνεχιστές. Το 1992 ο συγγραφέας Paul Dini και ο εικονογράφος Bruce Timm παρουσίασαν στη σειρά κινούμενων σχεδίων Batman έναν γυναικείο χαρακτήρα με το όνομα Harley Quinn (το πραγματικό της όνομα είναι Harleen Frances Quinzel) και την εμφάνιση σαλτιμπάγκου. Την επόμενη χρονιά η νέα ηρωίδα έκανε την πρώτη της εμφάνιση στο περιοδικό DC Comics, σε μια ιστορία με κεντρικό ήρωα και πάλι τον Batman, και από τότε οι εμφανίσεις της απέκτησαν μια κανονικότητα.

Η Harley Quinn, ψυχίατρος στο άσυλο Arkham της Gotham City κουράρει έναν ασθενή, που είναι το δίχως άλλο ο super-κακός της υπόθεσης και ακούει στο όνομα Joker, του οποίου γίνεται στενή συνεργάτιδα και ερωμένη. Μάλιστα, μαζί με άλλες δύο γυναικείες φιγούρες, την Catwoman και την Poison Ivy, δημιουργούν ένα εγκληματικό τρίο γνωστό με το όνομα Gotham City Sirens (Σειρήνες της Gotham City).

Η Harley είναι ξανθιά, γαλανομάτα και φοράει μαύρη μάσκα ντόμινο, λευκό make-up και, για να δικαιολογήσει το όνομά της, φοράει επίσης το μαυροκόκκινο κοστούμι του Αρλεκίνου. Έχει ανοσία στις τοξικές ουσίες και στο δηλητήριο του Joker και οι πληγές της επουλώνονται ταχύτατα. Η δύναμη και η ευελιξία της τελειοποιούνται με κάθε νέα της εγκληματική επιχείρηση.

Γι’ ακόμα μια φορά, λοιπόν, το καρναβαλικό γκροτέσκο συνδέεται με το εφιαλτικό και το έξαλλα κωμικό που όμως τελικά καταντάει αποτρόπαιο (όπως καθαρά επιβεβαιώνεται από την ερωτική σύνδεση της  Harley Quinn με τον Joker).

Πηγή για την εικόνα:

https://en.wikipedia.org/wiki/Harley_Quinn#/media/File:Harley_Quinn_(model_sheet).jpg

Ο κύριος Harley Quin και ο θάνατος

Το 1930 η βασίλισσα του αστυνομικού μυθιστορήματος, η μία και μοναδική Agatha Christie, παρέδωσε στο κοινό της έναν νέο ήρωα, τον κύριο Harley Quin, ο οποίος με τις ικανότητες και το σχεδόν υπερφυσικό ένστικτό του βοηθάει τον παλιό του φίλο κύριο Satterthwaite να διαλευκάνει διάφορες –δώδεκα για την ακρίβεια- εγκληματικές υποθέσεις. Είναι ο πιο μυστηριώδης ντετέκτιβ της αστυνομικής λογοτεχνίας, κυρίως γιατί στις ιστορίες στις οποίες εμπλέκεται λειτουργεί ως καταλύτης –η παρουσία του και μόνον επηρεάζει τους ανθρώπους. Μια φιγούρα αόριστη, που εμφανίζεται και εξαφανίζεται με τον πιο αιφνίδιο τρόπο, λουσμένη στο φως και στα χρώματα που προκαλεί η διάθλαση του φωτός σε ένα παράθυρου. Λατρεύει τους ερωτευμένους και είναι πάντοτε δεμένος με τον θάνατο.

Τον θυμήθηκα σήμερα αυτόν τον ιδιότροπο χαρακτήρα επειδή ταιριάζει με το καρναβαλικό τοπίο των ημερών. Το όνομά του ακούγεται στα αγγλικά όπως η λέξη «αρλεκίνος» και η εμφάνισή του, λαμπερή και πολύχρωμη, μας φέρνει στον νου την παρδαλή στολή αυτού του «μικρού διαβόλου», του ήρωα της Comedia dell’ Arte. Τον θυμήθηκα σήμερα, καθώς κοίταζα τον πίνακα του Ρώσου καλλιτέχνη Konstantin Somov με τίτλο Harlequin and Death.

Ζωγραφισμένος το 1907 σε γλώσσα art nouveau (βρίσκεται σε ιδιωτική συλλογή), αποδίδει την αντίφαση που υπάρχει στο γκροτέσκο: γελοίο και σκοτεινό συνάμα. Ήρωες αμφιλεγόμενοι, κρυμμένα μυστικά και πάθη, όνειρα που σε κυνηγούν σαν εφιάλτες. Ο θάνατος που παραφυλάει πίσω από τη  ζωτικότητα και το σφρίγος του καρναβαλιού. Όπως και ο κύριος Harley Quin, έτσι και ο αρλεκίνος του Somov, μελαγχολικός και μοναχικός από τη φύση του, έχει τη διορατικότητα, πέρα από το ξέφρενο γλέντι και μέσα από το παιχνίδι της μάσκας και της μεταμφίεσης, να δει το πραγματικό –σκελετωμένο και αποκρουστικό- πρόσωπο του θανάτου.

Πηγή για την εικόνα:

https://www.wikiart.org/en/konstantin-somov/harlequin-and-death