Τα διλήμματα του Robert E. Lee

 

Ο Robert E. Lee ήταν αρχιστράτηγος του συνομοσπονδιακού στρατού (Confederate States Army), ο οποίος συγκροτήθηκε από τους Νότιους προκειμένου να αντιμετωπίσουν, στη διάρκεια του Αμερικανικού Εμφύλιου Πόλεμου, τον ορμητικά επερχόμενο στρατό των Yankees με επικεφαλής τον William Sherman.

Συνοπτικά, τα γεγονότα είναι τα εξής: λίγο πριν από την εκλογή του Προέδρου Abraham Lincoln, οι νότιες πολιτείες, εύρωστες οικονομικά με τις μεγάλες φυτείες βαμβακιού και τους πολλούς μαύρους δούλους, απαίτησαν την απόσχισή τους από την Ένωση. Ο Βορράς, πυκνοκατοικημένος και βιομηχανικός, ανταπάντησε με πόλεμο. Φυσικά, οι λόγοι της σύγκρουσης δεν ήσαν μόνον οικονομικοί. Ήσαν και πολιτικοί και σχετίζονταν με τον βαθμό εξάρτησης των πολιτειών από την κεντρική εξουσία, με το μέγεθος και την έκταση της δύναμής της, δεδομένου ότι αυτή διαχειριζόταν τη φορολογία.

Την περίοδο πριν ξεσπάσει ο πόλεμος, ο Lincoln ζήτησε από τον Lee, ο οποίος ήταν τότε αξιωματικός του στρατού της Ένωσης και πολέμιος της δουλείας, να ηγηθεί των δυνάμεων της Ένωσης. Ο Lee αρνήθηκε, θεωρώντας ότι, παρά την πίστη του στην Ένωση και παρά τις πεποιθήσεις του περί δουλείας, ήταν υποχρεωμένος να υπηρετήσει την πολιτεία της Virginia και να μην «υψώσει το χέρι του ενάντια στους συγγενείς, στα παιδιά και στο σπίτι του». Δεν σταμάτησε όμως εκεί. Όπως έγραψα στην αρχή, ηγήθηκε κιόλας του στρατού των Νοτίων και πολέμησε γενναιότατα για μια υπόθεση που δεν την πίστευε. Πολέμησε, μεταξύ των άλλων, και για τη διατήρηση της δουλείας, την οποία υποστήριζε ο Νότος, όχι όμως και ο ίδιος.

Τα ερωτήματα που προκύπτουν σε ηθικό επίπεδο είναι πολλά. Πρέπει να θαυμάζουμε ή όχι τον Lee για την πίστη του στη Virginia; Έχει άραγε η πίστη στην κοινότητα ηθική βαρύτητα; Μήπως πρέπει (ή δεν πρέπει) να τον κατηγορήσουμε, καθώς πολέμησε για μια άδικη υπόθεση όπως είναι η δουλεία;

Τα ερωτηματικά δεν θα πάψουν να μας βασανίζουν. Ούτε θα πάψουν να συζητούνται.

Το συμπέρασμα, πάντως, που εξάγεται από την περίπτωση Lee είναι ότι καθένας μας στη ζωή του αντιμετωπίζει συγκρουόμενα βάρη και ανταγωνιστικές απαιτήσεις. Υποχρεώνεται, λοιπόν, να επιλέξει. Μάλλον όχι με γενικούς, αφηρημένους κανόνες, αλλά με αρχές που σχετίζονται με τη συγκρότηση του χαρακτήρα του. Ενδεχομένως αυτές οι διλημματικές συνθήκες είναι αυτές που χτίζουν τον χαρακτήρα του.

Ο Lee, παρά τις προσπάθειες και τη γενναιότητά του, ηττήθηκε από τον ιδιοφυή στρατηγό των Βορείων William Sherman. Ο Lee υπέγραψε την παράδοση των Νοτίων στις 26 Απριλίου 1865.   

 

Πηγή για την εικόνα:  

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:American_Civil_War_Montage_2.jpg

William Sherman

Στις 15 Νοεμβρίου 1864, ο στρατός των Βορείων, με επικεφαλής τον William Tecumseh Sherman, αφήνει πίσω του την κατειλημμένη Atlanta και προελαύνει, σε μια πορεία που έκτοτε ονομάστηκε March to the Sea (Πορεία προς τη θάλασσα). Ονομάστηκε, επίσης, Savannah Campaign (Εκστρατεία της Savannah), επειδή, στις 21 Δεκεμβρίου της ίδιας χρονιάς, έληξε με την κατάληψη του λιμανιού της Savannah. Η Savannah ήταν το χριστουγεννιάτικο δώρο του Sherman στον πρόεδρο Abraham Lincoln.

Ο Sherman ακολουθεί μια πολύ διαφορετική πολεμική στρατηγική στις επιχειρήσεις που αναλαμβάνει. Μέχρι τότε, όπως αποτυπώθηκε κυρίως στο στρατιωτικό δόγμα του Πρώσου στρατηγού και θεωρητικού Carl von Clausesewitz, ο πόλεμος ήταν υπόθεση αποκλειστικά των στρατιωτικών, ενώ προστατεύονταν οι άμαχοι. Κάποιες παρεκκλίσεις, που σημειώθηκαν κατά την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση (πρόκειται για τη λεγόμενη μαζική εξέγερση ή, χρησιμοποιώντας τον γαλλικό όρο, για τη levée des masses), δεν είχαν μονιμότητα ούτε καθολικότητα. Όμως, ο Sherman έχει άλλη αντίληψη. Στην πολεμική προσπάθεια (war effort) συμμετέχουν όχι μόνον τα στρατιωτικά σώματα, αλλά κινητοποιούνται συντονισμένα και όλοι οι πολίτες. Επιπλέον, όλοι οι πόροι και όλες οι υποδομές διατίθενται για την επιτυχία του, θέτοντας στο περιθώριο τις μη πολεμικές ανάγκες. Κατ’ επέκταση, οι πολίτες, οι πόροι και οι υποδομές θεωρούνται πλέον και αυτοί νόμιμοι στρατιωτικοί στόχοι. Ένα δικράνι είναι εξίσου όπλο με ένα κανόνι. Μια γυναίκα που πλέκει κάλτσες για τους φαντάρους είναι εξίσου αντίπαλος με έναν σιδερόφρακτο στρατιώτη. Και αυτή η γυναίκα θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με την ίδια σκληρότητα. Τούτο το νέο δόγμα, που δεν περιορίζει τον πόλεμο από άποψη όπλων, επικράτειας και στόχων, έχει επικρατήσει να ονομάζεται total war (ολικός πόλεμος).

Ο στρατηγός Ulysses S. Grant, μετά τη Savannah, δίνει διαταγή στον Sherman να επιβιβάσει τον στρατό του σε ατμόπλοια και να ενταχθεί στις δυνάμεις που αντιμετωπίζουν τον στρατηγό των Νοτίων Robert Edward Lee στη Virginia. Εκείνος, όμως, έχει άλλη άποψη. Με μια πολύ τολμηρή κίνηση στρέφεται με τον στρατό του στις δύο Carolinas, που τις υπερασπίζεται ο Joseph E. Johnston, χωρίς μάλιστα να διαθέτει αλυσίδα ανεφοδιασμού επειδή φοβάται μήπως προδοθεί. Κάθε στρατιώτης κουβαλάει ο ίδιος τα απαραίτητα. Η αρπαγή και η λεηλασία είναι στην ημερήσια διάταξη, όπως είχε συμβεί και στην Atlanta. Ο Sherman αφήνει πίσω του «καμένη γη»: στρατιωτικοί στόχοι, βιομηχανίες, υποδομές και ιδιωτικές περιουσίες, εξαφανίζονται ολοσχερώς. Η οικονομία και τα δίκτυα μεταφοράς διαλύονται. Η μάχη του Bentonville, μεταξύ 19 και 21 Μαΐου 1865, είναι η αρχή του τέλος του πολέμου. Οι ομόσπονδες Πολιτείες του Νότου (Νότια Carolina, Mississippi, Florida, Alabama, Louisiana και Texas), των οποίων η οικονομία βασιζόταν στις μεγάλες φυτείες βαμβακιού, που τις καλλιεργούσαν Αφρο-Αμερικανοί δούλοι, ηττώνται κατά κράτος. Ο στρατηγός Lee παραδίδεται στον Grant. Ο πρόεδρος Lincoln δολοφονείται στις 14 Απριλίου 1865. Ο Sherman, με τις ανορθόδοξες πολεμικές μεθόδους του, είναι ο μεγάλος νικητής. Η δουλεία καταργείται στην Αμερική.

Μετά τον πόλεμο ο Sherman τιμάται για την προσφορά του με πολύ υψηλές στρατιωτικές θέσεις στις οποίες επίσης διαπρέπει, αρνείται όμως σθεναρά να εμπλακεί με την πολιτική. Μόνο στα τελευταία χρόνια ζωής του, αυτός ο σκληρός άντρας, που ωστόσο δεν ήταν επαγγελματίας στρατιωτικός αλλά επιχειρηματίας (τραπεζίτης, δικηγόρος κ.λπ.), μπορεί να αφοσιωθεί στις αγαπημένες του ασχολίες: στο θέατρο και στη ζωγραφική. Μπορεί επίσης να συζητάει χαριτωμένα σε δείπνα και συμπόσια παραθέτοντας αποσπάσματα από τον αγαπημένο του William Shakespeare.

Ο Sherman πεθαίνει το 1891 από πνευμονία.

Πηγές για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/William_Tecumseh_Sherman#/media/File:William-Tecumseh-Sherman.jpg 

https://en.wikipedia.org/wiki/William_Tecumseh_Sherman#/media/File:William_Tecumseh_Sherman_1893_issue-8c.jpghttps://en.wikipedia.org/wiki/William_Tecumseh_Sherman#/media/File:ACW_Chattanooga2Carolinas.png

https://en.wikipedia.org/wiki/William_Tecumseh_Sherman#/media/File:2018_6_-_WTS_SG_Statue_-_NYC.jpg

Ο Abraham Lincoln και τα τρία μικρά γουρουνάκια

Τον 19^ο αιώνα η εφημερίδα Monitor του Springfield του Illinois ανέφερε το εξής περιστατικό:

Ο κ. Abraham Lincoln, ο οποίος ταξίδευε με άμαξα, υποστήριξε σε έναν συνεπιβάτη του ότι οι άνθρωποι κάνουν το καλό από εγωισμό. Ο συνεπιβάτης εξέφρασε την αντίθεσή του σε αυτήν τη θέση, όταν άρχισαν να διασχίζουν μια ξύλινη γέφυρα η οποία απλωνόταν πάνω από έναν βάλτο. Καθώς διέσχιζαν τη γέφυρα, είδαν στην όχθη μια γρια γουρούνα να στριγκλίζει γιατί τα γουρουνάκια της είχαν μπει στον βάλτο και κινδύνευαν να πνιγούν. Καθώς η παλιά άμαξα ανέβαινε τον λόφο, ο κ. Lincoln φώναξε: «Οδηγέ, μπορείς να κάνεις μια στάση;». Τότε, ο κ. Lincoln πήδησε από την άμαξα, έτρεξε πίσω, έβγαλε τα γουρουνάκια από τη λάσπη και το νερό, και τα άφησε στην όχθη. Όταν επέστρεψε, ο συνταξιδιώτης του σχολίασε: «Λοιπόν, Abe, πού βρίσκεται ο εγωισμός σε ό,τι έκανες μόλις τώρα;». «Μα για τον Θεό, Ed, αυτό ήταν η πεμπτουσία του εγωισμού. Δεν θα μπορούσα να ησυχάσω όλη την ημέρα αν είχα συνεχίσει τον δρόμο μου και είχα αφήσει την κακομοίρα τη γρια γουρούνα να αγωνιά για τα μικρά της. Δεν βλέπεις ότι το έκανα για να έχω ήσυχη τη συνείδησή μου;».

Σε αυτήν τη μικρή ιστορία, ο κ. Lincoln χρησιμοποιεί μια τακτική του ψυχολογικού εγωισμού: τη στρατηγική της επανερμηνείας των κινήτρων. Με άλλα λόγια, ενώ οι άνθρωποι δείχνουμε να ενεργούμε αλτρουιστικά, κάτω από τη συμπεριφορά μας κρύβεται πολλές φορές κάποιο όφελος για μας. Στην προκειμένη περίπτωση, το όφελος του κ. Lincoln ήταν ότι καθησύχασε τη συνείδησή του.

Τι είναι όμως ο ψυχολογικός εγωισμός; Είναι μια θεωρία για την ανθρώπινη ψυχολογία, σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος στην πραγματικότητα επιδιώκει αποκλειστικά το προσωπικό του συμφέρον. Εάν κάτι τέτοιο ισχύει, τότε προκύπτουν ολέθριες συνέπειες για την ηθική. Εάν το μόνο κίνητρο των ανθρώπων είναι η δική τους ευημερία, τότε κάθε συζήτηση για το τι πρέπει να κάνουμε είναι χωρίς νόημα. Οι ηθικές θεωρίες μπορεί να διατείνονται ό,τι θέλουν, εμείς, έτσι κι αλλιώς, θα ενεργήσουμε εγωιστικά.

Είναι όμως αυτό αληθινό; Υπάρχουν δύο επιχειρήματα υπέρ του ψυχολογικού εγωισμού και, βέβαια, οι ενστάσεις σε αυτά.

Το πρώτο επιχείρημα: οι άνθρωποι, είτε ενεργούμε εγωιστικά είτε αλτρουιστικά, κάνουμε απλούστατα αυτό που επιθυμούμε περισσότερο. Επιχείρημα εσφαλμένο. Υπάρχουν πράγματα που τα κάνουμε όχι επειδή θέλουμε, αλλά επειδή νιώθουμε ότι πρέπει να τα κάνουμε. Αλλά ακόμα κι αν πράγματι ενεργούμε σύμφωνα με τις επιθυμίες μας, δεν μπορούμε να συναγάγουμε από αυτό ότι ενεργούμε εγωιστικά. Το ζήτημα δεν είναι εάν η πράξη μας βασίζεται σε κάποια επιθυμία, αλλά σε ποια επιθυμία. Υπ’ αυτήν την έννοια, μπορεί πράγματι η ενέργειά μας να ξεκινάει από την επιθυμία μας, αλλά από την επιθυμία μας να μεριμνήσουμε για τους άλλους ανθρώπους.

Το δεύτερο επιχείρημα: οι άνθρωποι κάνουμε πάντα ό,τι μας κάνει να νιώθουμε καλά, όπως μας δείχνει και το παράδειγμα του κ. Lincoln. Όμως, το επιχείρημά του ότι ενεργεί από εγωισμό (για να καθησυχάσει τη συνείδησή του) δεν είναι ισχυρό. Είναι πιθανό, όταν πράττουμε, να έχουμε ένα εγωιστικό κίνητρο, μπορεί όμως να έχουμε κι άλλα κίνητρα, αλτρουιστικά. Επιπλέον, όπως και όταν επιθυμούμε διάφορα πράγματα (σπίτια, αυτοκίνητα, χρήματα κ.λπ.), αντικείμενο της επιθυμίας μας δεν είναι το αίσθημα της ικανοποίησης αλλά ακριβώς τα πράγματα τα οποία επιθυμούμε, έτσι και όταν πράττουμε αλτρουιστικά: επιθυμούμε ίσως να ικανοποιηθούμε καθησυχάζοντας τη συνείδησή μας, όμως εξακολουθούμε να θέλουμε να βοηθήσουμε τους άλλους. Η ικανοποίηση αποτελεί απλώς υποπροϊόν της πράξης μας.

Τα δύο αυτά επιχειρήματα και τα αντεπιχειρήματα μας πείθουν ότι η ηθική θεωρία δεν κινδυνεύει από τον ψυχολογικό εγωισμό: αν το ενδιαφέρον για τους άλλους μπορεί να μας κινητοποιήσει, δεν είναι ανούσιο να ομιλούμε περί ηθικής, δηλαδή περί του κατά πόσον πρέπει να νοιαζόμαστε για τους άλλους.

Πηγές:

James Rachels (2012). Στοιχεία ηθικής φιλοσοφίας. Μετάφραση: Ξενοφών Μπαμιατζόγλου. Επιστημονική επιμέλεια: Φιλήμων Παιονίδης. Αθήνα, Οκτώ.

http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Long_Abraham_Lincoln_a_Little_Longer.jpg

Όταν η λογοτεχνία μπορούσε να αλλάξει τον κόσμο

Τον Μάρτιο του 1861 ο ρεπουμπλικανός Abraham Lincoln αναγορεύτηκε 16^ος Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, την ίδια στιγμή που ορισμένες Νότιες Πολιτείες διακήρυξαν την απόσχισή τους και σχημάτισαν δική τους κυβέρνηση στο Richmond της Virginia. Tον Απρίλιο της ίδιας χρονιάς ξέσπασε ο Αμερικανικός Εμφύλιος Πόλεμος. Οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες μεταξύ των Βόρειων και των Νότιων Πολιτειών ήσαν πολύ διαφορετικές και με αυτές σχετιζόταν και η βασική αιτία του πολέμου που ήταν το ζήτημα της δουλείας. Οι δούλοι ήσαν το απαραίτητο εργαλείο των Νοτίων, των οποίων η οικονομία στηριζόταν στις μεγάλες φυτείες, και ιδιαίτερα στην παραγωγή βαμβακιού. Ο Lincoln, υποστηρίζουν οι περισσότεροι μελετητές, αν και εν όψει της εκλογής του διατύπωσε πιο μετροπαθείς θέσεις, είχε τοποθετηθεί με σαφήνεια επί του θέματος από το 1854. Ήταν κατά της δουλείας, και μάλιστα είχε πολλές φορές εκφωνήσει πύρινους λόγους εναντίον της.

Κι ενώ ο πόλεμος μαινόταν, μία κυρία πενήντα ενός ετών ταξίδεψε στην Washington D.C., τον Νοέμβριο του 1862. Στις 25 του μήνα είχε ραντεβού με τον Πρόεδρο Lincoln αυτοπροσώπως. Επρόκειτο για τη Harriet Beecher Stowe, μια συγγραφέα, μια πασίγνωστη Αμερικανίδα συγγραφέα. Eκείνη που έγραψε το δεύτερο πιο δημοφιλές βιβλίο του 19^ου αιώνα μετά τη Βίβλο: Uncle’s Tom Cabin or, The Life Among the Lowly (Η καλύβα του μπαρμπα-Θωμά).

Το βιβλίο είχε εκδοθεί το 1852 και αναφερόταν στην ιστορία ενός πολύ ικανού, τίμιου και έξυπνου νέγρου δούλου, του Θωμά, ο οποίος υπέφερε στα χέρια του απάνθρωπου αφέντη του και στο τέλος πέθανε από την κακομεταχείριση και την ταλαιπωρία. Το βιβλίο, την πρώτη χρονιά της κυκλοφορίας του, πούλησε στην Αμερική 300.000 αντίτυπα. Πολλοί λευκοί Αμερικανοί συγκινήθηκαν τόσο από το μυθιστόρημα της Stowe ώστε άρχισαν να μεταστρέφονται στο ζήτημα της δουλείας, ενώ οι Νότιοι οργίστηκαν και αγανάκτησαν.

Η Stowe, όταν έγραφε το βιβλίο της, δεν είχε την πρόθεση να αλλάξει τον κόσμο. Ούτε το βιβλίο, όταν γράφτηκε, προκάλεσε την αλλαγή. Η λογοτεχνία δεν έχει –δυστυχώς- αυτήν τη δύναμη. Απλώς, ο λογοτέχνης έχει το χάρισμα να αφουγκράζεται τους καιρούς και καλλιεργεί το κλίμα έτσι ώστε οι πολιτικές και οι κοινωνικές αλλαγές να βρίσκουν γόνιμο έδαφος. 

Τι ειπώθηκε μεταξύ του Lincoln και της Stowe στη συνάντηση τους παρέμεινε μυστικό. Αργότερα, ο γιος της ανέφερε ότι ο Πρόεδρος χαιρέτισε τη μητέρα του με τη φράση: «So you are the little woman who wrote the book that started this great war» (ώστε εσείς είστε η μικρή κυρία που έγραψε το βιβλίο το οποίο άρχισε αυτόν τον μεγάλο πόλεμο).

Από την ταινία του Stan Lathan (1987).

   Μπαρμπα-Θωμάς ο Avery Brooks

Πηγές για τις εικόνες:

http://en.wikipedia.org/wiki/Harriet_Beecher_Stowe

http://en.wikipedia.org/wiki/Abraham_Lincoln

http://en.wikipedia.org/wiki/Uncle_Tom's_Cabin

http://www.imdb.com/title/tt0094213/