Ο "ξερόλας" Pico della Mirandola

Ξερόλα  τον χαρακτηρίζουν ο Blaise Pascal και ο Voltaire.  Είναι πράγματι ο Giovanni Pico della Mirandola ένας «ξερόλας»;

Το 1473, στα 10 του χρόνια, αυτός ο γόνος πλούσιας οικογένειας που ανήκε στην υψηλή ιταλική αριστοκρατία, ήξερε τέλεια ελληνικά και λατινικά. Λίγο αργότερα έμαθε εβραϊκά, αραβικά και αραμαϊκά. Βρήκε την κλίση του όταν ακόμα ήταν πολύ νεαρός: αποφάσισε να αφιερώσει τη ζωή του στη φιλοσοφία και, για χάρη της, στα ταξίδια. Όταν είχε διασχίσει ολόκληρη την αναγεννησιακή Ευρώπη, είχε σπουδάσει και εξοικειωθεί με τα σημαντικότερα ρεύματα σκέψης της εποχής του, ο Pico συνέλαβε ένα πολύ φιλόδοξο σχέδιο: να ανοίξει μια μεγάλη συζήτηση με τους μεγαλύτερους φιλοσόφους, θεολόγους και επιστήμονες που να καλύπτει τα πεδία της φιλοσοφίας, της ηθικής, της θεολογίας, της φυσικής, της μαγείας. Συντάσσει, λοιπόν, 900 Θέσεις και έναν συνοδευτικό λόγο για την παρουσίασή τους με τίτλο De hominis dignitate (Περί της αξιοπρέπειας του ανθρώπου). Οι Θέσεις του δεν είχαν καλή τύχη ούτε όταν γράφτηκαν ούτε σε μεταγενέστερο χρόνο. Αντίθετα, το De hominis dignitate διαβάστηκε και εκτιμήθηκε τόσο πολύ, ώστε θεωρείται το «Μανιφέστο της Αναγέννησης».

Στο έργο του ο ουμανιστής Pico επιχειρεί δύο εξόχως δύσκολα πράγματα. Πρώτα-πρώτα, να συμβιβάσει τις ιδέες του Πλάτωνα, τις οποίες και ο ίδιος υιοθετούσε, με τις ιδέες του Αριστοτέλη, τις οποίες σεβόταν πολύ. Κι έπειτα, να συμφιλιώσει τον παγανισμό με τον χριστιανισμό, επιτυγχάνοντας και τη μεταστροφή των Εβραίων σε αυτόν. Έτσι, ενσωματώνει στα γραπτά του διάφορες φιλοσοφικές, θεολογικές και μυστικιστικές παραδόσεις, με πιο χαρακτηριστική την εβραϊκή παράδοση της Καβάλα. Το παρωνύμιο «Princeps Concordiae» (Πρίγκιπας της Συμφιλίωσης) που κυκλοφορούσε γι’ αυτόν του ταίριαζε γάντι.

Raphael, Detail from The School of Athens (1509-1511)

Vatican Museums

Πιθανόν εικονίζεται ο Pico della Mirandola

Το 1486 ο Pico βρίσκεται στη Ρώμη, δημοσιεύει τα δύο του έργα και απευθύνει πρόσκληση σε όλους τους σοφούς του καιρού του να έρθουν στην Αιώνια Πόλη, με πληρωμένα τα έξοδά τους από τον ίδιο, προκειμένου να οργανωθεί δημόσιο debate!

Πάπας ήταν τότε ο Innocenzo VIII, ο οποίος ορίζει μία επιτροπή για να εξετάσει εάν οι 900 Θέσεις του Pico είναι αιρετικές ή όχι. Το πόρισμα είναι θετικό και, κατά συνέπεια, η δημόσια συζήτηση εμποδίζεται και ο Pico απειλείται με αφορισμό. Ο νεαρός φιλόσοφος το σκάει για τη Γαλλία, όπου όμως συλλαμβάνεται κατ’ απαίτηση του διαπιστευμένου εκπροσώπου του Βατικανού και φυλακίζεται στη Vincennes. Απελευθερώνεται τελικά από τον στενό του φίλο Lorenzo de’ Medici και επιστρέφει στη Φλωρεντία, όπου συναντιέται και συμφιλιώνεται με έναν άλλο παλιό του φίλο, τον μοναχό Savonarola, σφοδρό πολέμιο του ουμανισμού. Ο Pico επιθυμεί να ζήσει μακριά από αντιπαραθέσεις και διαμάχες και αποφασίζει να μοιράσει την περιουσία του στους φτωχούς και να γίνει μοναχός. Τον προλαβαίνει ο θάνατος. Πεθαίνει από δηλητηρίαση στα 31 του χρόνια μαζί με τον φίλο του Angelo Poliziano. Οι συνθήκες δεν εξιχνιάστηκαν, αλλά το 2007, μετά από εκταφή των οστών τους και ιατροδικαστική έρευνα, φάνηκε ότι οι δύο φίλοι δολοφονήθηκαν με αρσενικό.

Λοιπόν, τι λέτε; Είναι ο Pico «ξερόλας» ή ένας γοητευτικός ευρυμαθής στοχαστής;

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hypatia_Sanzio.png

Voltaire: να καλλιεργούμε τον κήπο μας

Το καυστικά σατιρικό φιλοσοφικό μυθιστόρημα του Γάλλου François-Marie Arouet, ευρύτερα γνωστού με το ψευδώνυμο Voltaire, που δημοσιεύτηκε ανώνυμα το 1759, έχει διπλό τίτλο: Candide ou l’ Optimisme (Ο Αγαθούλης ήτοι Περί αισιοδοξίας).

Σε αυτό, ο συγγραφέας του κατακρίνει το δόγμα της αισιοδοξίας που είχε νωρίτερα εκφραστεί από τον Alexander Pope και τον Gottfried Wilhelm Leibniz. Ο πρώτος δήλωνε πως «ό,τι υπάρχει είναι σωστό», αφού είναι έργο του Θεού και ο Θεός είναι αγαθός και παντοδύναμος. Συμβούλευε, μάλιστα, για να μπορέσουμε να δούμε όσα ο ίδιος έβλεπε, να μην καρφώνουμε το βλέμμα μας στις ατομικές λεπτομέρειες, αλλά στην ευρύτερη εικόνα, δεδομένου ότι όλα είναι μέρος του θεϊκού σχεδίου. Ο Leibniz, χρησιμοποιώντας την αρχή του αποχρώντος λόγου, οδηγήθηκε στο συμπέρασμα ότι ο κόσμος που δημιουργήθηκε από τον Θεό είναι ο καλύτερος από όλους τους δυνατούς. Όσο για το κακό, υπάρχει βέβαια, αλλά εν τέλει κανένα άλλο σχέδιο δεν θα μπορούσε να πετύχει το μεγαλύτερο καλό με την προσθήκη του μικρότερου κακού.

Ο Voltaire δεν είχε την ίδια γνώμη. Ο σεισμός στη Λισαβόνα το 1755 και το τσουνάμι, που σκότωσαν περισσότερους από 20000 ανθρώπους, είχαν ήδη κλονίσει την πίστη του στον Θεό. Γιατί ο καλός Θεός να επιτρέψει τέτοια καταστροφή; Και γιατί στη Λισαβόνα; Και γιατί την ημέρα των Αγίων Πάντων; Και γιατί τόσες εκκλησίες καταστράφηκαν, ενώ οι οίκοι ανοχής δεν έπαθαν ζημιές;

Στο μυθιστόρημα του Voltaire κεντρικός ήρωας είναι ο Candide, ένας απλός υπηρέτης που ερωτεύεται την κόρη του αφεντικού του και διώκεται από τον πύργο όταν συλλαμβάνεται μαζί της σε στάση απρεπή. Απελπισμένος ταξιδεύει σε χώρες πραγματικές και φανταστικές, σπουδάζοντας συγχρόνως φιλοσοφία πλάι στον καθηγητή Pangloss, που είναι η καρικατούρα του Leibniz. Η ζωή του είναι μια οδύσσεια και ο Voltaire την αφηγείται με ξεκαρδιστικό τρόπο. Πόλεμος, θρησκευτικές διώξεις, δουλεία, φυσικές καταστροφές, αθλιότητα, πανουργία, ματαιοδοξία και άγνοια, όλα όσα βασάνιζαν τους ανθρώπους εκείνη την εποχή, όλα συμβαίνουν χωρίς τίποτα να μεταπείσει τον Pangloss, να τον κάνει να αναθεωρήσει την άποψή του για τον κόσμο ως τον καλύτερο από όλους τους δυνατούς. Αντίθετα, παραμένει τυφλός και όλο και περισσότερο σιγουρεύεται για το δίκιο του. Τόσα δεινά δεν μπορούν να τον κάνουν να σκεφτεί ότι μάλλον υπάρχει και καλύτερο σχέδιο για τον κόσμο, που να περιλαμβάνει λιγότερο κακό. Ο Candide πάλι, παρόλο που στην αρχή συμμερίζεται τις απόψεις του δασκάλου του, αλλάζει γνώμη και υιοθετεί μια πιο σκεπτικιστική στάση.

Τελικά, πάντως, ο Candide ξανασυναντάει την αγαπημένη του, γριά όμως πλέον και άσχημη. Δεν αποθαρρύνεται. Ζει μαζί της σε ένα αγρόκτημα, μαζί με τον Pangloss και μερικούς ακόμα. Καλλιεργούν τον κήπο τους και ζουν χωρίς πια να υποφέρουν. Ο Pangloss βιάζεται να προτείνει ότι όσα κακά έπαθαν ήσαν αναγκαία για να φτάσει η ζωή τους σε αυτήν την ευτυχή κατάληξη. Πόσο γελοίο φαίνεται κάτι τέτοιο στον Candide! «Il faut cultiver notre jardin» (πρέπει να καλλιεργούμε τον κήπο μας) είναι η εντυπωσιακή καταληκτική φράση του κεντρικού ήρωα και του έργου.

Αντί να καθόμαστε να συζητάμε αφηρημένα φιλοσοφικά θέματα, πρέπει να προσπαθήσουμε να κάνουμε ωφέλιμα πράγματα για την ανθρωπότητα, προτείνει ο Voltaire, αφού το κακό ή το καλό είναι ανθρώπινη υπόθεση.

Πηγή για την εικόνα:

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Candide1759.jpg

Edward Said: Οριενταλισμός

Η εννοιολογική κατηγορία «Ανατολή» κατασκευάστηκε στη δυτική σκέψη και φαντασία ως αντίβαρο προς την κατηγορία «Δύση» μέσα στο νοητικό πλαίσιο που δημιουργήθηκε από την αποικιοκρατία και τον ευρωκεντρισμό. Αυτή είναι η βασική ιδέα που διατυπώνεται στο πιο διάσημο έργο του Παλαιστινιοαμερικανού καθηγητή λογοτεχνίας στο Columbia University Edward Said, το έχει τίτλο Orientalism (Οριενταλισμός) και κυκλοφόρησε το 1978. Το έργο αντιμετωπίζει γενικότερα ερωτήματα, όπως: τι σημαίνει ο «άλλος» ως εννοιολογική κατηγορία; πώς οριοθετείται στο πλαίσιο της δυτικής σκέψης; ποιοι είναι οι μηχανισμοί αναπαράστασής του και πώς εμπλέκεται σε αυτούς η εξουσιαστική επιθυμία; Η επιρροή του έργου στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες υπήρξε τεράστια και οι συζητήσεις που προκάλεσε ευρύτατες.

Jean Dominique Auguste Ingres, The Turkish Bath (1862)

Παρίσι, Musée du Louvre

Ο Said γράφει ένα πολεμικό βιβλίο που αποδομεί τη γνώση μας για την Ανατολή, κάνοντας επιπλέον λόγο για οντολογική και επιστημολογική διάκριση μεταξύ «Δύσης» και «Ανατολής», καθώς και για δυτική κυριαρχία, αναδιοργάνωση και άσκηση εξουσίας, ακόμα και βίας, επί της Ανατολής. Στο θεωρητικό επίπεδο παρακολουθεί στενά τις απόψεις του Γάλλου φιλοσόφου Michel Foucault, θεωρώντας κι αυτός ότι οι λόγοι (discourses), δηλαδή τα «συστήματα σκέψεων», συμπεριλαμβάνουν ιδέες, συμπεριφορές, πράξεις, πιστεύω, και πρακτικές που συστηματικά κατασκευάζουν τα υποκείμενα και τους κόσμους στους οποίους ζουν. Οι Δυτικοί, ισχυρίζεται ο Said υιοθετώντας στρουκτουραλιστικές θέσεις, έχοντας την ανάγκη να υποστασιοποιηθούν μέσω μιας δυαδικής αντίθεσης, κατασκευάζουν μια εικόνα του «άλλου» που είναι πλήρως αντίθετη από τη δική τους και συγχρόνως είναι γενικευτική και στατική (εξωτισμός, πρωτογονισμός, νωθρότητα, ανορθολογισμός, υπανάπτυξη είναι μερικές από τις ιδιότητες που του αποδίδονται με διάθεση απαξιωτική και πατερναλιστική). Άρα, συνοπτικά, η ιδέα μας για την «Ανατολή», ανιστορική και στερεοτυπική στην ουσία της, είναι πολιτισμικά κατασκευασμένη και επιβεβλημένη λόγω της υπεροχής του δυτικού πολιτισμού (βρετανικών και γαλλικών περιβαλλόντων στην αρχή, αμερικανικών στη συνέχεια). Κυρίως, είναι επίσης ιστορικά κατασκευασμένη, πράγμα που σημαίνει ότι δεν υπάρχει μία εικόνα της Ανατολής, αλλά πολλές που εμφανίζονται σε διαφορετικές περιόδους αλλά υπηρετούν κάθε φορά την ανάγκη της Δύσης και έλεγχο και καθυπόταξη της Ανατολής.

Wolfgang Amadeus Mozart, The Abduction from the Seraglio (1782)

Έχει δίκιο ο Said; Οι απόψεις του έχουν δεχτεί σφοδρή κριτική. Οι επικριτές του υποστηρίζουν ότι η θέση του τεκμηριώνεται με επιλεκτικό τρόπο, αφού παραπέμπει σε ορισμένες μόνο αναπαραστάσεις, τις πιο κακόβουλες, της Ανατολής και, από την άλλη, δεν μπαίνει καν στον κόπο να κάνει την αντίστροφη πορεία, αναζητώντας τον τρόπο αναπαράστασης της Δύσης από την Ανατολή και επιχειρώντας συγκρίσεις. Επιπλέον, με μεγάλο βαθμό αυθαιρεσίας, ερμηνεύει την ιδιοποίηση της ανατολικής κληρονομιάς από τη δυτική –κυρίως την ορθολογιστική- παράδοση ως προσβολή και όχι ως εγκώμιο και φόρο τιμής. Ξεχνάει, τέλος, το γεγονός ότι η ανατολική κουλτούρα, που σε πολλές περιπτώσεις κινδύνεψε από τους ομοεθνείς της, διασώθηκε χάρη στους δυτικούς θιασώτες της.

Eugène Delacroix, The Women of Algiers (1834)

Παρίσι, Musée du Louvre

Γιατί τότε οι απόψεις του είναι τόσο δημοφιλείς; Μία εξήγηση είναι ότι η Δύση λατρεύει να αυτο-υπονομεύεται και, έτσι, ο καθηγητής του Columbia University γίνεται ήρωας εκτοξεύοντας μύδρους εναντίον της.

Voltaire, Candide (1759)

Πηγές για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/Orientalism#/media/File:Le_Bain_Turc,_by_Jean_Auguste_Dominique_Ingres,_from_C2RMF_retouched.jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/Die_Entf%C3%BChrung_aus_dem_Serail#/media/File:Entfuhrung_aus_dem_Serail484.jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/Orientalism#/media/File:WomenofAlgiers.JPG

https://en.wikipedia.org/wiki/Candide#/media/File:Candide1759.jpg

Ο Lekain στο σαλόνι της Mme Geoffrin

Ο Henri Louis Cain, γνωστός με το καλλιτεχνικό όνομα Lekain, έκανε το ντεμπούτο του στην Comédie Française στις 14 Σεπτεμβρίου του 1750. Έπαιζε τον ρόλο του Titus στο θεατρικό έργο του Voltaire με τίτλο Brutus. Ο επόμενος ρόλος του ήταν και πάλι σε θεατρικό του Voltaire, στο Mahomet.  Ωστόσο, η Comédie Française δεν τον ενέταξε στα μέλη της, επειδή καθόλου δεν τον συμπαθούσαν οι συνάδελφοί του και προσελήφθη δοκιμαστικά μόνο μετά από εντολή του βασιλιά Louis XV.  Ο βασιλιάς ανταμείφθηκε για την παρέμβασή του με ένα δάκρυ. Όταν ο Lekain έπαιξε τον ρόλο του Orosman στη βολταιρική Zaira, o Louis XV δήλωσε: «με έκανε να κλάψω και δεν κλαίω ποτέ». Ο  Lekain μονιμοποιήθηκε στην Comédie Française το 1752 και γρήγορα έγινε εξαιρετικά δημοφιλής στους παριζιάνικους κύκλους.

Τόσο δημοφιλής και τόσο γνωστός σε βολταιρικούς ρόλους, ώστε αυτόν επέλεξε να απεικονίσει ο Anicet Charles Gabriel Lemonnier, στον πίνακά του με τίτλο Le salon de Madame Geoffrin en 1755 (Το σαλόνι της κυρίας Geoffrin στα 1755), καθισμένο στο κέντρο της συγκέντρωσης, με κατακόκκινο κοστούμι, να κρατάει  στα χέρια του την τραγωδία με τίτλο L’orpheline de Chine (Η ορφανή της Κίνας) και να διαβάζει αποσπάσματα υπό το βλέμμα του δημιουργού της, του  Voltaire, του οποίου η προτομή δεσπόζει στο βάθος της αίθουσας.

Πηγές για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/Lekain#/media/File:Lekain_by_Deveria_engraved_by_Touz%C3%A9_-_Gallica_2010_(adjusted).jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Salon_de_Madame_Geoffrin.jpg

Στο σαλόνι της Mme Geoffrin

Τα λογοτεχνικά σαλόνια είναι παριζιάνικη ιδιοτροπία και η Marie-Térèse Geoffrin είναι αναμφισβήτητα από τις πιο διάσημες παριζιάνες salonnières, αφού καταφέρνει, χάρη στην περιουσία και στην καλλιέργειά της, και συγκεντρώνει στο σαλόνι της, στο δείπνο της Τετάρτης, τους κορυφαίους καλλιτέχνες και επιστήμονες του καιρού της για διασκέδαση και ανταλλαγή φιλοσοφικής ή επιστημονικής επιχειρηματολογίας. Συγκλίσεις, αποκλίσεις, εντάσεις, διαφωνίες, συμφωνίες, αμφισβητήσεις, όλα είναι πιθανά. Αλλά η Mme Geoffrin είναι εκεί, κάθε φορά που τα πνεύματα ανάβουν, για να απαλύνει τις διαφορές και  διακριτικά να στρέψει τη συζήτηση σε άλλη κατεύθυνση.

Στο παρισινό Salon του 1814 εκτίθεται ένας πίνακας του Anicet Charles Gabriel Lemonnier με τίτλο Le salon de Madame Geoffrin en 1755 (Το σαλόνι της κυρίας Geoffrin στα 1755) που ζωγραφίστηκε μετά από παραγγελία της Josephine Beauharnais, της πρώτης συζύγου του Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Σκοπός του ζωγράφου σε αυτήν τη φανταστική ανακατασκευή της πραγματικότητας είναι να παραδώσει στην αιωνιότητα όλα τα πρόσωπα που κυριαρχούν στην κοσμική, φιλοσοφική και καλλιτεχνική σκηνή του Παρισιού κατά την περίοδο του Διαφωτισμού, όλα τα πρόσωπα που αποτελούν τον κύκλο της Mme Geoffrin και συγκεντρώνονται στο πλούσια διακοσμημένο σαλόνι της.

Ο Georges-Louis Leclerc κόμης de Buffon πρώτος στα αριστερά της πρώτης σειράς στραμμένος για να συζητήσει με τον Louis Jean-Marie d’ Daubenton, η Mlle de Lespinasse, άλλη διάσημη salonnière και δεύτερη από τα αριστερά στην πρώτη σειρά, ο Charles André Van Loo ο μεσαίος της κεντρικής τριάδας με τον Claude Adrien Helvétius στα δεξιά του και τον Jean Le Rond d’ Alembert στα αριστερά του, ο Charles Louis de Secondat βαρόνος de la Brède et de Montesquieu πρώτος από τα δεξιά στη δεύτερη σειρά, ο Jean-Jacques Dortous de Mairant τρίτος από τα δεξιά στην τρίτη σειρά, ο François Quesnay όγδοος στα δεξιά της προτομής να φλυαρεί με τον Denis Diderot που κάθεται πλάι στα δεξιά του και με τον Anne Robert Jacques Turgot ακόμα πιο δεξιά του, ο δούκας Anne Claude de Caylus έκτος στα δεξιά της προτομής, ο Germain Soufflot, τέταρτος στα δεξιά της προτομής, ο δούκας Étienne-François de Choiseul στα αριστερά της προτομής, ο αββάς Guillaume-Thomas Raynal έβδομος από αριστερά στην τρίτη σειρά, δίπλα και στα δεξιά του ο Jean-Jacques Rousseau να συζητάει με τον Jean-Philippe Rameau, ο Pierre Carlet de Chamblain de Marivaux δεύτερος από αριστερά στην τρίτη σειρά, η Françoise de Graffigny τρίτη από τα αριστερά στη δεύτερη σειρά και αριστερά της ο Étienne Bonnot de Condillac, η Mme du Bocage έκτη από τα αριστερά στη δεύτερη σειρά να συνομιλεί με τον René-Antoine Ferchault de Réaumur, είναι όλοι εκεί μαζί με πολλούς άλλους. Ανάμεσά τους, τρίτη από αριστερά στην πρώτη σειρά η ίδια η οικοδέσποινα, η καλλιεργημένη Mme Geoffrin και στο δεξί της πλάι, στην πιο τιμητική θέση, ο πρίγκιπας Louis-François de Bourbon-Conti. Στο κέντρο του πίνακα δεσπόζει η προτομή του François-Marie Arouet, γνωστού με το όνομα Voltaire, στην ιδιοφυΐα του οποίου οι παριστάμενοι αποδίδουν τιμή αναθέτοντας στον δημοφιλή ηθοποιό Lekain (ντυμένο στα κόκκινα στο κέντρο του πίνακα, σε θέση περίοπτη δίχως άλλο) να διαβάσει την τραγωδία με τίτλο L’orpheline de Chine (Η ορφανή της Κίνας).

Και μπορεί όλοι αυτοί να μην βρέθηκαν την ίδια στιγμή στο φιλόξενο σαλόνι της Mme Geoffrin (η ιστορική πραγματικότητα διαψεύδει τον ζωγράφο), αλλά ο πίνακας λέει με πολλούς τρόπους την αλήθεια. Ο ιδιωτικός χώρος συναντά τον δημόσιο και όλες αυτές οι προσωπικότητες ποζάρουν με το βλέμμα στραμμένο στην αθανασία. Ο Διαφωτισμός βρίσκεται στο αποκορύφωμά του, το Παρίσι είναι η αγαπημένη πόλη, τα σαλόνια του τα ζηλεύει ολόκληρη η καλλιεργημένη Ευρώπη.  

Ο πίνακας σήμερα βρίσκεται στο Château de Malmaison, στη δυτική όχθη του Σηκουάνα, πρώην κατοικία της αυτοκράτειρας Josephine Beauharnais και τελευταία κατοικία του Ναπολέοντα κατά την περίοδο των 100 ημερών, στο διάστημα δηλαδή μετά την επιστροφή του από τη νήσο Elba και μέχρι την αποκατάσταση του βασιλιά Louis XVIII.

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Salon_de_Madame_Geoffrin.jpg

Το σκάκι στη λογοτεχνία

Το ωραιότερο, επιστημονικότερο, διανοητικότερο και δυσκολότερο παιχνίδι είναι το σκάκι. Παλιότερα αποτελούσε ψυχαγωγία αποκλειστικά για βασιλιάδες (γι’ αυτό και το ονόμαζαν «παιχνίδι των βασιλέων»), πάπες, πρίγκηπες, αυλικούς, και γενικά για τους ευγενείς και για τον ανώτερο κλήρο. Ο Voltaire, ο Diderot ο Goethe, ο Leibniz, o Tolstoy είναι κάποιοι από τους διάσημους λάτρεις του παιχνιδιού. Ο Zweig, ο Nabokov, ο Pérez-Reverte είναι κάποιοι από τους συγγραφείς που έγραψαν έργα με θέμα το σκάκι.

 «Θα ‘λεγα πως είναι σημαδεμένη σαν μια μεγάλη σκακιέρα» είπε τελικά η Αλίκη. «Θα ‘πρεπε να υπάρχουν και μερικοί άνθρωποι, να κινούνται –μα ναι! Υπάρχουν» πρόσθεσε χαρούμενα, κι η καρδιά της άρχισε να χτυπά γρήγορα, με λαχτάρα, καθώς συνέχιζε: «Είναι μια πελώρια παρτίδα σκάκι που παίζεται παντού –σ’όλο τον κόσμο- αν αυτός είναι ο κόσμος βέβαια. Α, τι διασκεδαστικό που είναι! Πόσο θα ‘θελα να ‘παιζα κι εγώ! Δε θα με πείραζε κι απλό πιόνι να ‘μουν, αν ήταν δυνατόν να με παίξουν –αν και φυσικά θα προτιμούσα να ‘μουν βασίλισσα!»

Έριξε μια ματιά μάλλον ντροπαλά, προς την αληθινή Βασίλισσα καθώς το ‘λεγε αυτό, η σύντροφός της, όμως, χαμογέλασε ευχάριστα κι είπε: «Αυτό κανονίζεται εύκολα. Αν θέλεις μπορείς να είσαι το Πιόνι της Λευκής Βασίλισσας, μια που η Λίλυ είναι πολύ μικρή για να παίξει. Τώρα είσαι στο Δεύτερο Τετράγωνο^. από δω ξεκινάς. Όταν φτάσεις στο Όγδοο Τετράγωνο, θα γίνεις Βασίλισσα».

Είναι ένα απόσπασμα από το έργο του Lewis Carroll με τίτλο Through the Looking-Glass and What Alice Found There  (Μέσα απ’ τον καθρέφτη και τι βρήκε η Αλίκη εκεί), που γράφτηκε το 1871 ως σίκουελ του Alice’s Adventures in Wonderland (Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων) και βασίζεται ολόκληρο στην ιδέα μιας παρτίδας σκακιού. Την εικονογράφηση έκανε ο John Tenniel.

Η Αλίκη παίζει την παρτίδα και σε έντεκα κινήσεις κάνει ματ. 

Στον πρόλογο του έργου ο Carroll μας διαβεβαιώνει ότι η παρτίδα λύνεται αν υπολογιστούν σωστά οι κινήσεις, ενώ στο μυθιστορηματικό σύμπαν οι σκακιστικές κινήσεις των πιονιών υποδεικνύουν την εξέλιξη της πλοκής.

Πηγές:

Λούις Κάρολ (2003). Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων και Μέσα απ’ τον καθρέφτη. Μετάφραση: Παυλίνα Παμπούδη. Αθήνα: Printa.

http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:John_Tenniel%27s_illustrations_of_Through_the_Looking-Glass_and_What_Alice_Found_There#