Game of Thrones (Μέρος Β΄): μαθήματα πολιτικής φιλοσοφίας

«Εμείς ακολουθούμε το παλιό έθιμο. Το αίμα των Πρώτων Ανθρώπων κυλά ακόμη στις φλέβες των Σταρκ, και εξακολουθούμε να πιστεύουμε πως ο άντρας που αποφασίζει την καταδίκη πρέπει και να κρατά το σπαθί. Αν είναι να πάρεις τη ζωή ενός ανθρώπου, του το χρωστάς να τον κοιτάξεις στα μάτια και να ακούσεις τα τελευταία του λόγια». Έτσι εξηγεί ο άρχοντας του Βορρά Nedd Stark στον οκτάχρονο γιο του Bran το γιατί μόλις ο ίδιος αποκεφάλισε με σίγουρο χέρι τον άντρα που «λιποτάκτησε» από το Wall. Αυτό είναι το πρώτο μάθημα πολιτικής φιλοσοφίας που μας δίνει το Game of Thrones. Άποψη σκληρή αλλά έντιμη για όποιον διαθέτει εξουσία, για όποιον λαμβάνει αποφάσεις που θα έχουν συνέπειες στη ζωή των ανθρώπων.

Ο άρχοντας Eddard “Nedd” Stark
στην τηλεοπτική σειρά του HBO

«Ένιωθε το μέταλλο να σκληραίνει ολοένα περισσότερο με το πέρασμα της ώρας και το οδοντωτό ατσάλι τον εμπόδιζε  να γείρει πίσω. Οι βασιλιάδες δεν πρέπει να κάθονται άνετα, είχε πει ο Αίγκον ο Κατακτητής και είχε προστάξει τους σιδηρουργούς του να φτιάξουν ένα μεγάλο θρόνο από τα σπαθιά που είχαν παραδώσει στα πόδια του οι εχθροί του … Ο Νεντ έσκυψε μπροστά κι ένιωσε τα χέρια του ν’ ακουμπούν στο παγωμένο ατσάλι. Ανάμεσα στα δάχτυλά του εξείχε κι από μια λεπίδα και οι αιχμές από τα πλεγμένα μεταξύ τους σπαθιά πετάγονταν σαν γαμψώνυχα από τα μπράτσα του θρόνου. Είχαν περάσει τρεις αιώνες, κι όμως μερικά έκοβαν ακόμη. Ο Σιδερένιος Θρόνος ήταν γεμάτος παγίδες για όποιον δεν είχε τον νου του. Τα τραγούδια έλεγαν πως χρειάστηκαν χίλια σπαθιά για να φτιαχτεί. Τα είχε πυρώσει σαν καμίνι η ανάσα του Μπαλήριον, του Μεγάλου Τρόμου. Η σφυρηλάτηση κράτησε πενήντα εννιά μέρες. Και το αποτέλεσμα ήταν τούτο το στρεβλό, μαύρο τερατούργημα, καμωμένο από κοφτερές λάμες και σουβλιά και ταινίες από αιχμηρό μέταλλο. Ένας θρόνος ικανός να σκοτώσει άνθρωπο. Και είχε όντως σκοτώσει, αν έδινε κανείς πίστη στα τραγούδια». Αυτό είναι το δεύτερο μάθημα πολιτικής φιλοσοφίας που μας δίνει το Game of Thrones. Καθόλου τυχαία δεν είναι η μεγάλη έκταση της περιγραφής αυτού του ιδιότυπου θρόνου, εφόσον όλη η δράση μπαίνει σε λειτουργία για την κατάκτησή του. Ο θρόνος, εκτός από άβολος, είναι και επικίνδυνος. Αυτό όμως σε τίποτα δεν εμποδίζει τους επίδοξους μνηστήρες να τον διεκδικούν με τίμημα συχνά ακόμα και τη ζωή τους. Εξάλλου, «Στο παιχνίδι του στέμματος, κερδίζει κανείς ή πεθαίνει» λέει κάποια στιγμή στον Nedd Stark η Cercei Lannister.  

Ο Σιδερένιος Θρόνος

«Ο μαύρος μάλλινος μανδύας του (του Nedd Stark) ήταν στερεωμένος στους ώμους του με την ασημένια πόρπη του αξιώματός του. Μαύρο, λευκό και γκρίζο, όλα αποχρώσεις της αλήθειας». Αυτό είναι το τρίτο μάθημα πολιτικής φιλοσοφίας που μας δίνει το Game of Thrones. Τον βοήθησε τον Nedd η εντιμότητα, η ευθύτητα, η ηθική του ευαισθησία. Καθόλου, είναι η απάντηση. Ο πιο ηθικός χαρακτήρας του έργου πεθαίνει στο πρώτο κιόλας βιβλίο. Και μάλιστα, η ηθικότητά του είναι όπλο στα χέρια των εχθρών του: ξέρουν με ποιον έχουν να κάνουν, ξέρουν τι πρέπει να περιμένουν, δολοπλοκίες και απάτες είναι πολύ μακριά απ’ αυτόν, οπότε κάθε σχεδιασμός των αντιπάλων του είναι βέβαιο ότι δεν θα σκοντάψει σε κατι απρόσμενο και μυστικό, σε κάτι σκοτεινό που σχεδιάζεται σε μυστικά δωμάτια με φαύλους συμβούλους. Το να βγάλουν από τη μέση τον Nedd είναι η πιο εύκολη υπόθεση για τους Lannister.

Δύναμη, εξουσία, ελευθερία, ισότητα, δικαιώματα, επανάσταση, αξίες και ηθική είναι οι κυρίαρχες πολιτικές ιδέες στο έργο του George R. R. Martin. Ρεαλισμός (ενδεικτικά στο πρόσωπο του Twyin Lannister που επιδιώκει να διατηρήσει και να σταθεροποιήσει την εξουσία του), μαρξισμός (δείτε τη φεουδαλική οργάνωση του κόσμου), αναρχισμός (στο πρόσωπο του Petyr Baelish)) φεμινισμός (στο πρόσωπο της Daenerys Targaryen και της Cercei Lannister που αγωνίζονται να κυβερνήσουν μέσα σε έναν κόσμο ανδρών), κονστρουκτιβισμός (προσέξτε ότι η πολιτική τάξη θεωρείται κοινωνική κατασκευή) είναι κάποιες από τις πολιτικές θεωρίες που αποτυπώνονται εκεί. Επιπλέον, ο οίκος των Stark είναι ο παράγοντας σταθερότητας στη γη της Westeros. Είναι ένας οίκος συντηρητικός, που προσπαθεί να διατηρήσει την ισορροπία σε ένα περιβάλλον σημαδεμένο από ανταρσίες και επαναστάσεις. Το σύνθημά του “Winter is coming” αντιστοιχεί σε έναν βίο λιτό, αποταμιευτικό. Και, από την άλλη, έχει τη διάθεση να επεκτείνει την «αυθόρμητη τάξη» (για να θυμηθούμε τον Hayek), η οποία καθορίζει τον τρόπο διανομής των αγαθών, ώστε να καλύπτει και τις αδύναμες τάξεις. Γιατί η απόσταση που χωρίζει «το σωστό από το λάθος, την αλήθεια από το ψέμα, τη ζωή από το θάνατο» είναι κοφτερή σαν την κόψη ενός στιλέτου από δρακοκόκαλο και βαλυριανό ατσάλι.

Η Cercei Lannister, ο Tyrion Lannister,

ο John Snow και η Daenerys Targaryen

στην τηλεοπτική σειρά του HBO

Και όλα αυτά τοποθετημένα σε έναν κόσμο που δεν έχει τίποτα το ρομαντικό, ούτε προκαλεί νοσταλγία για την τελειότητά του, αλλά είναι ασταθής και δυστοπικός, γεμάτος από πόλεμο, ίντριγκες, δολοφονίες και προδοσίες. Έναν κόσμο που είναι ταυτόχρονα χομπσιανός (στην οποία όλοι αγωνίζονται εναντίον όλων) και μακιαβελικός (ρεαλισμός και προσαρμοστικότητα στην υπηρεσία του σκοπού της εξουσίας). Ένα κόσμο που, σύμφωνα με τις συμβάσεις του είδους της φανταστικής λογοτεχνίας, δεν είναι ο δικός μας, αλλά τοποθετείται σε έναν απροσδιόριστο χρόνο (σε κάποιο ψευτομεσαιωνικό περιβάλλον) και βεβαίως σε έναν τόπο δημιουργημένο για τις ανάγκες του μυθιστορήματος. Αυτός ο κόσμος όμως είναι καθρέφτης του πραγματικού. Όσα ζουν οι ήρωες του Martin σε τούτο το παιχνίδι του στέμματος γειώνονται στη νομοτέλεια στου δικού μας εξωτερικού κόσμου, ξεκολλάνε από τον χώρο του φανταστικού και γίνονται α-χρονικά και α-τοπικά με την έννοια ότι είναι πάγια στοιχεία του παιχνιδιού της εξουσίας σε κάθε τόπο και κάθε χρόνο. Η πειστικότητα της «αλλότητας» και η έκταση της ιδιομορφίας του δημιουργημένου κόσμου βασίζονται ακριβώς στο γεγονός ότι υπάρχουν σ’ αυτόν χαρακτηριστικά πολύ κοντινά μας και άμεσα αναγνωρίσιμα.

   

Πηγές για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/Ned_Stark#/media/File:Ned_Stark-Sean_Bean.jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/Iron_Throne_(A_Song_of_Ice_and_Fire)#/media/File:Iron_Throne-World_of_Ice_and_Fire_(2014).jpg

https://www.nme.com/blogs/tv-blogs/game-of-thrones-season-8-release-date-trailers-spoilers-theories-2129812

Edmund Burke VS Richard Price

Τον Ιανουάριο του 1790 ο Edmund Burke διαβάζει τον λόγο με τίτλο “Sermon on the Love of Our Country” που εκφώνησε στη Revolution Society τον Νοέμβριο του προηγούμενου έτους ο ιερέας Richard Price για την 101^η επέτειο της Ένδοξης Επανάστασης. Στον λόγο του ο πολιτικά ριζοσπάστης και ηθικά ορθολογιστής Price διατυπώνει μια σκέψη αδιανόητη για τον «πατέρα του συντηρητισμού»: υποστηρίζει ότι κάθε Άγγλος θα μπορούσε να θεωρεί τον εαυτό του πολίτη του κόσμου και όχι μέλος μιας συγκεκριμένης κοινότητας και ισχυρίζεται ότι αυτές οι κοσμοπολίτικες απόψεις, που κυριάρχησαν στη Γαλλική Επανάσταση, θα μπορούσαν να λειτουργήσουν και στην Αγγλία. Ο Burke, με τον φόβο ότι οι απόψεις του Price ξυπνούν το φάντασμα του 1645 (το φάντασμα του εμφυλίου πολέμου) απαντά ότι αυτή η στιγμή σηματοδοτεί την απαρχή ύπαρξης δύο διαφορετικών αντιλήψεων για την εθνική ταυτότητα. Η ιδέα για τις Reflections on the Revolution in France (Στοχασμοί για τη γαλλική επανάσταση) έχει γεννηθεί.

Στις 13 Φεβρουαρίου 1790 ο Burke αναγγέλλει με δημοσίευση στον τύπο ότι πρόκειται να εκδώσει ένα φυλλάδιο με αυτόν τον τίτλο. Ο επόμενος χρόνος περνάει με συγγραφή και διαρκείς βελτιώσεις και τροποποιήσεις στο αρχικό κείμενο. Το φυλλάδιο εκδίδεται τελικά στη 1 Νοεμβρίου 1790 και αμέσως γίνεται best-seller πουλώντας 17.500 αντίγραφα παρά την τσουχτερή τιμή του (κοστίζει 5 σελίνια).

Ο Burke πρώτα-πρώτα υποστηρίζει ότι η Ένδοξη Επανάσταση δεν ήταν επανάσταση, δεν ήταν δηλαδή αναθεωρητική διαδικασία. Ποια είναι τα επιχειρήματά του; Το κράτος, το σύνταγμα και οι θεμελιώδεις νόμοι –ισχυρίζεται ο Burke- δεν καταλύθηκαν από την Ένδοξη Επανάσταση, η οποία ήταν ένδοξη ακριβώς επειδή εξασφάλισε στην Αγγλία τη συνέχεια. Όπως, άλλωστε, εξήγησα σε προηγούμενη ανάρτηση, ο βασιλιάς James τυπικά δεν εκθρονίστηκε από τους πρωτεργάτες της επανάστασης, αλλά, πετώντας τη μεγάλη σφραγίδα και καταφεύγοντας στη Γαλλία, θεωρήθηκε φυγάς, κηρύχθηκε έκπτωτος και ο θρόνος παρέμεινε κενός. Ο Burke δεν υποστηρίζει την ακινησία, ξέρει ότι η κοινωνία και η πολιτική ζωή εξελίσσονται, όμως αυτή η εξέλιξη δεν σημαίνει ασυνέχεια: υπάρχουν το έθιμο και η συνήθεια, απόρροια της ιστορικής πορείας ενός έθνους και αποτέλεσμα συσσωρευμένης εμπειρίας και πολιτικής γνώσης, που κάνουν τους θεσμούς να μοιάζουν φυσικούς.

Να επιλέγουμε οι ίδιοι αυτούς που μας κυβερνούν,

Να τους καθαιρούμε για κακοδιοίκηση,

Να θεσπίζουμε τη δική μας μορφή κυβέρνησης.

Αυτοί είναι οι τρεις άξονες του Price (του «εθνικού θεολόγου» όπως τον ονομάζει ο Burke) στους οποίους εναντιώνεται ο Burke, θεωρώντας ότι, ως προς τον πρώτο άξονα, ο Άγγλος βασιλιάς αντλεί τη νομιμοποίησή του από έναν σταθερό κανόνα διαδοχής. Συγκεκριμένα, η άνοδος στον θρόνο του William of Orange ήταν μια παρέκκλιση από την αυστηρή σειρά της κανονικής κληρονομικής διαδοχής (αν και επρόκειτο για παρακλάδι προερχόμενο από την ίδια ρίζα), όμως ο Burke θεωρεί ότι η μετατροπή μιας ιδιαίτερης περίπτωσης σε νόμο αντίκειται σε κάθε γνήσια αρχή της νομικής επιστήμης. Όπως τονίζει ο Burke, το γεγονός ότι κατά την περίοδο της Ένδοξης Επανάστασης δεν χρησιμοποιήθηκε η λαϊκή επιλογή ως νομιμοποιητικό κριτήριο διακυβέρνησης αποδεικνύει ότι το αγγλικό έθνος θεωρούσε πως κάτι τέτοιο δεν έπρεπε να γίνει ποτέ (και με αυτό το επιχείρημα καταρρίπτεται και ο τρίτος άξονας του Price). Ως προς τον δεύτερο άξονα, και πάλι το ζητούμενο είναι από ένα προσωρινό γεγονός και από μια ασαφή και αόριστη κατηγορία να μην προκύψει ένας πάγιος κανόνας και, επιπλέον, να μην προκύψει ένας κύκλος βίας. Διότι αυτό που ενδιαφέρει τον Burke είναι ένα ενδεχόμενο πρόβλημα να μην αποτελέσει κοιτίδα μελλοντικών επαναστάσεων.

«Ο λαός της Αγγλίας δεν θα πιθηκίσει μόδες τις οποίες δεν έχει ποτέ δοκιμάσει και δεν θα επιστρέψει σε μεθόδους τις οποίες έχει δοκιμάσει και έχουν αποδειχθεί επιζήμιες», λέει ο Burke ξορκίζοντας το ενδεχόμενο μιας επανάστασης σαν τη γαλλική στην Αγγλία και απαντώντας με αυτόν τον σκληρό τρόπο στους Άγγλους υποστηρικτές της.

Πηγή για την εικόνα:

https://www.theamericanconservative.com/articles/edmund-burkes-idea-of-party/

Pietas

Μετά την άλωση και τη λεηλασία της Τροίας, λέει ο Βιργίλιος, κάποιοι λίγοι Τρώες έκαναν συμφωνία με τους πολιορκητές Έλληνες ότι θα γίνονταν δεκτοί ως υπόσπονδοι, θα τους επιτρεπόταν δηλαδή να αποχωρήσουν από την πόλη ανενόχλητοι παίρνοντας μαζί τους ό,τι πολύτιμο μπορούσαν να σηκώσουν. Ο αρχηγός τους ο Αινείας διάλεξε το πιο πολύτιμο γι’ αυτόν αγαθό: φόρτωσε στην πλάτη του τον γέροντα πατέρα του, τον Αγχίση, και απομακρύνθηκε από την πόλη. Οι Έλληνες θαύμασαν και του επέτρεψαν να πάρει ό,τι άλλο ακόμα ήθελε, κι εκείνος, τη δεύτερη φορά, ξεδιάλεξε τα ξόανα των θεών και τα οικογενειακά κειμήλια. Ακόμα πιο εντυπωσιασμένοι οι Έλληνες, του πρότειναν να του εκχωρήσουν όποιο μέρος γης του άρεσε και του υποσχέθηκαν ότι εκεί θα ζούσε για πάντα ασφαλής. Εκείνος αρνήθηκε και ξεκίνησε ένα μακρύ ταξίδι αναζήτησης νέας πατρίδας, ταξίδι που τον έφερε στην Ιταλία, εκεί όπου τα εγγόνια του θεμελίωσαν την πιο θαυμαστή πόλη του κόσμου, τη Ρώμη.

Carle Vanloo, Ο Αινείας μεταφέρει τον Αγχίση (1737)

Παρίσι, Musée du Louvre

Έκτοτε, πάντως, ο Αινείας χαρακτηρίστηκε με το επίθετο pius (=ευσεβής), απ’ όπου προήλθε το ουσιαστικό pietas, το οποίο σημαίνει όχι μόνον ευσέβεια, αλλά και ορθή συμπεριφορά, καθήκον και αφοσίωση, κυρίως απέναντι στους γονείς (pietas erga parentes), στους συγγενείς, στους προγόνους και απέναντι στην πατρίδα. Η pietas στη συνέχεια προσωποποιήθηκε, έγινε θεά, και περί το 107-108 π.Χ. άρχισε να κοσμεί τα ρωμαϊκά νομίσματα. Συγχρόνως, θεωρήθηκε η εμβληματικότερη αρετή του ρωμαϊκού πολιτισμού. Η pietas εθεωρείτο  από τους Ρωμαίους ως προσωπική αρετή κάποιου και πηγή της ήταν η ευγνωμοσύνη για όσα ευεργετήματα του είχαν δοθεί από τους θεούς.

Αυτή η αρετή επανανακαλύφθηκε πολλούς αιώνες αργότερα και συνδέθηκε με τη συντηρητική πολιτική σκέψη η οποία εμφατικά τονίζει τους δεσμούς που συνέχουν μία στέρεα, από τα κάτω προς τα πάνω οργανωμένη, ανθρώπινη κοινωνία.

Πηγή για την εικόνα:

https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/aeneas-carrying-anchises

Συντηρητισμός: Edmund Burke

Το 1790, ένας Άγγλος πολιτικός ιρλανδικής καταγωγής ονόματι Edmund Burke συντάσσει ένα κείμενο, με τη μορφή επιστολής προς έναν νεαρό Γάλλο αριστοκράτη, που είχε τον τίτλο Reflections on the Revolution in France (Στοχασμοί για τη Γαλλική Επανάσταση). Σε αυτό επιτίθεται με σφοδρότητα στη Γαλλική Επανάσταση, η οποία τότε ήταν στο αποκορύφωμά της. Οι Γάλλοι επαναστάτες, ισχυρίζεται ο Burke, καταστρέφουν τη φυσική τάξη, αδιαφορούν για τη συμμόρφωση με τη φύση και διαλύουν παραδόσεις, ήθη και έθιμα που έως τότε κατάφερναν να διατηρούν την κοινωνική συνοχή. Θεωρούν ως δικαίωμά τους να εξαφανίσουν όσα τους έχουν παραδοθεί: σχολεία, εκκλησίες, νοσοκομεία, ό,τι είχε θεμελιωθεί από τις προηγούμενες γενιές και επρόκειτο και αυτοί με τη σειρά τους να παραδώσουν στις επόμενες.

Είναι ενδιαφέρον ότι ο ίδιος άνθρωπος, λίγα μόλις χρόνια νωρίτερα, βρέθηκε αντιμέτωπος με ολόκληρο το πολιτικό προσωπικό της Αγγλίας, όταν μόνος αυτός υποστήριξε την Αμερικανική Επανάσταση. Εξίσου θετικός ήταν ο Burke και απέναντι σε μία ακόμα επανάσταση, στην Ένδοξη Αγγλική Επανάσταση του 1688. Πρόκειται για φαινομενική μόνον αντίφαση, καθώς, αντίθετα με τη Γαλλική Επανάσταση, στην περίπτωση της Αμερικανικής Επανάστασης και της Ένδοξης Αγγλικής Επανάστασης, ο Burke δεν έβλεπε από την πλευρά των επαναστατών τη διάθεση να σαρώσουν τον παλιό κόσμο και τους κοινωνικούς δεσμούς που εκείνος είχε θεμελιώσει.

Ο Burke αντιλαμβανόταν την κοινωνία ως ένα συνεχές, ως έναν σύνδεσμο ανάμεσα σε νεκρούς, ζώντες και αγέννητους, που δεν στηρίζεται σε ένα νομικό συμβόλαιο αλλά σε κάτι άλλο, πολύ κοντινό στην αγάπη. Η κοινωνία, σύμφωνα με τον  Burke, είναι μια κληρονομιά χάριν της οποίας μαθαίνουμε να περιορίζουμε τις απαιτήσεις μας, να βλέπουμε τον εαυτό μας ως μέρος μιας συνεχούς αλυσίδας δούναι και λαβείν και να αναγνωρίζουμε πως ό,τι καλό κληρονομήσαμε δεν έχουμε δικαίωμα να το καταστρέφουμε. Έχουμε –υποστηρίζει- ένα σύνολο υποχρεώσεων προς εκείνους που μας παρέδωσαν όσα έχουμε και προς όσους θα έρθουν μετά από εμάς.

Η κοινωνία, πίστευε ο Burke, στηρίζεται πάνω σε σχέσεις στοργής και αφοσίωσης, και αυτές μπορούν να χτιστούν μόνο από κάτω προς τα πάνω, με όρους αμοιβαιότητας. Μέσα στην οικογένεια, στο σχολείο, στους τόπους εργασίας, στις εκκλησίες, στις ομάδες και στα πανεπιστήμια οι άνθρωποι μαθαίνουν να αλληλεπιδρούν ως ελεύθερα όντα, να γίνονται υπεύθυνοι για τις πράξεις τους και να υπολογίζουν τους άλλους. Όταν η κοινωνία οργανώνεται από τα πάνω ή από μια top down κυβέρνηση μιας επαναστατικής δικτατορίας ή από τις απρόσωπες αποφάσεις μιας σχολαστικής γραφειοκρατίας, τότε η ευθύνη εξαφανίζεται από την πολιτική τάξη και από την κοινωνία. Αντίθετα, η φυσική μας ανάγκη να συμβιώνουμε με τους άλλους δημιουργεί κοινότητα και παραδόσεις, και είναι αυτά που μπορούν να σχηματοποιήσουν την κοινωνία, ενεργώντας ως παράγοντες ελέγχου της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Δεν πρόκειται, λέει ο Burke, για αυθαίρετες συνήθειες, αλλά για μορφές γνώσης που είναι το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας trial-error, σε μια προσπάθεια των ανθρώπων να βρουν τρόπους ώστε να προσαρμοστούν και να συμβιώσουν με τους άλλους.

Με αυτές τις θέσεις, επηρεασμένες και από το κυρίαρχο ρομαντικό πνεύμα της εποχής του, ο Edmund Burke αναδείχθηκε ως ο πατέρας της συντηρητικής σκέψης.

Πηγή για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/Edmund_Burke#/media/File:BurkeReflections.jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/Edmund_Burke_(Thomas)#/media/File:American_Civil_War_Statuary_-_Burke_(front).jpg