Το σφυρί του Nietzsche

Δεν θα λέγαμε ότι ο Friedrich Nietzsche, ο φιλόσοφος της αιώνιας επιστροφής, ήταν ένας αισιόδοξος φιλόσοφος ή ένας χαριτωμένος άνθρωπος. Μάλιστα, ήταν το ακριβώς αντίθετο: ένας μισάνθρωπος που είχε βάλει στόχο να υπονομεύει και να κατεδαφίζει ό,τι θύμιζε παράδοση ή σύμβαση. Και κατεδάφιζε με σφυρί, όπως παραδεχόταν ο ίδιος στο τελευταίο έργο που έγραψε έχοντας σώας τας φρένας, με τίτλο Gotzen-Dammerung (Το λυκόφως των ειδώλων) και με τον εύγλωττο υπότιτλο Wie man mit dem Hammer philosophiert (Πώς μπορεί κανείς να φιλοσοφεί με το σφυρί), το οποίο γράφτηκε το 1888 και εκδόθηκε τον επόμενο χρόνο.

Τι ακριβώς περιλαμβάνει το πλάνο κατεδάφισής του; Ολόκληρο τον φιλοσοφικό κανόνα του νεωτερικού δυτικού πολιτισμού, που έχει την αφετηρία του στον Πλάτωνα. Όλα τα κούφια είδωλα ισοπεδώνονται σαν πύργοι από τραπουλόχαρτα, θρησκείες και μεταφυσική εξουδετερώνονται. Βοή και αντάρα προκαλείται. Κι όταν κατακαθίσει η σκόνη; Μετά τι; Ο Nietzsche δεν προσφέρει καμία διευκόλυνση, κανένα manual. Αφήνει μόνο χέρσο έδαφος για να χτιστεί το νέο πάνω σ’ αυτό: νέοι κανόνες, νέες αξίες. Με το σφυρί ως εργαλείο (το όργανο καταστροφής που γίνεται όργανο οικοδόμησης) και με οικοδομικά υλικά δικά μας. Αυτή είναι η συμβολή του. 

Φαίνεται ότι στους φιλοσόφους αρέσει να χρησιμοποιούν εργαλεία, όταν θέλουν να αποδομήσουν ή να γκρεμίσουν.

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Portrait_of_Friedrich_Nietzsche.jpg

Ο Nietzsche και ο εθνικοσοσιαλισμός

Η Terese Elisabeth Alexandra Nietzsche παντρεύτηκε το 1885 τον Bernhard Förster, έναν τέως καθηγητή που έγινε στη συνέχεια υποστηρικτής του γερμανικού εθνικισμού και σφοδρός αντισημίτης. Μετά τον γάμο της η Elizabeth απομακρύνθηκε από τον κατά δύο χρόνια μεγαλύτερο αδελφό της τον Friedrich, με τον οποίο ως παιδιά ήσαν πολύ δεμένοι.

Το 1889 ο Friedrich έχασε τα λογικά του. Τέσσερα χρόνια αργότερα η Elisabeth επέστρεψε από την Παραγουάη, όπου ζούσε προσπαθώντας μαζί με τον σύζυγό της να δημιουργήσει έναν καθαρά Άρειο οικισμό, και ανέλαβε την προώθηση του έργου του αδελφού της, σε μια εποχή που οι φιλοσοφικές του ιδέες είχαν αρχίσει να αποτελούν αντικείμενο μεγάλου ενδιαφέροντος στο ευρωπαϊκό κοινό. Το 1894 η Elisabeth ίδρυσε στο Naumburg το Nietzsche Archive, έναν οργανισμό που είχε ως σκοπό να συγκεντρώσει τα υπάρχοντα στοιχεία για τη ζωή Friedrich, αλλά και να διαχειριστεί τα πνευματικά δικαιώματα του έργου του. Μεταξύ 1894 και 1926 η Elisabeth συνεργάστηκε με τον C. G. Naumann για την έκδοση είκοσι τόμων με γραπτά του αδελφού της. Ανάμεσα σε αυτά περιέλαβε και μια συλλογή αποσπασμάτων από τα σημειωματάριά του, τα οποία έκοψε και έραψε καταπώς εξυπηρετούσαν  τη ρατσιστική οπτική της, προδίδοντας καταφανώς τις ιδέες του αδελφού της, και στα οποία έδωσε τον τίτλο Der Wille zur Macht (Θέληση για δύναμη). Η Elisabeth υποστήριξε ότι επρόκειτο για το opus magnum του Friedrich το οποίο εκείνος ήλπιζε ότι θα κατόρθωνε κάποτε να ολοκληρώσει.

Edvard Munch, Elisabeth Förster-Nietzsche (1906)

Όσλο, Munch Museum

Το αποτέλεσμα; Οι φιλοσοφικές ιδέες του Nietzsche εμφανίστηκαν ως προπαγάνδα υπέρ του Ναζισμού, ο φιλόσοφος έγινε ο αγαπημένος του Τρίτου Ράιχ και η φήμη του εντελώς άδικα κηλιδώθηκε. Ο νιτσεϊκός Übermensch, ο Υπεράνθρωπος που δεν εμποδίζεται από τη συμβατική ηθική, αλλά την υπερβαίνει δημιουργώντας νέες αξίες, ήταν μια ιδέα που ταίριαξε πολύ στη διεστραμμένη λογική των Ναζί, οι οποίοι την χρησιμοποίησαν, φορτώνοντας τον εμπνευστή της με ευθύνες που σε καμιά περίπτωση δεν είχε.

Ο  Nietzsche ήταν απλώς άτυχος. Επειδή αρρώστησε και επειδή η αδελφή του, που είχε τον έλεγχο του έργου του για πολλά χρόνια, ήταν μια εθνικίστρια που τον χρησιμοποίησε για να προωθήσει τον γερμανικό μιλιταρισμό και τον εθνικοσοσιαλισμό.

Η Elisabeth πέθανε το 1935 (35 χρόνια μετά τον θάνατο του αδελφού της). Στην κηδεία της παρέστη ο ίδιος ο Adolf Hitler.

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Edvard_Munch_-_Elisabeth_F%C3%B6rster-Nietzsche.jpg

Friedrich Nietzsche: αιώνια επιστρέφοντας

Ο Διαφωτισμός και η επιστημονική επανάσταση που εκπροσωπήθηκε από τρεις κορυφαίες μορφές: τον Nicolaus Copernicus, τον Isaac Newton και τον Galileo Galilei, αποτελούν την εισαγωγή στην περίοδο που ονομάζουμε νεωτερικότητα. Ο άνθρωπος αφήνεται τώρα εντελώς μόνος. Ούτε ο κόσμος, άπειρος πλέον και χαοτικός, ούτε ο Θεός μπορούν να του προσφέρουν καμία βοήθεια. Στο εξής ο άνθρωπος αναλαμβάνει ο ίδιος να κατασκευάσει νόμους για να δώσει νόημα στο απομαγεμένο σύμπαν και, ως εκ τούτου, η ηθική προσδιορίζεται ελεύθερα από την «καλή βούληση» του ανθρώπου/υποκειμένου, με προϋποτιθέμενους όρους την ανιδιοτέλεια και την καθολικότητα. Ο νέος χώρος συμβίωσης που δημιουργείται έχει, λοιπόν, τρία βασικά χαρακτηριστικά: την τυπική ισότητα, τον ατομικισμό και την πρόταξη της ιδέας της εργασίας. Όμως, αυτό που προκάλεσε τη μεγαλύτερη αμηχανία είναι το θέμα της σωτηρίας. Αν ο κόσμος δεν είναι πια μια αρμονική τάξη και αν ο Θεός είναι νεκρός (Gott is tot), για ποια σωτηρία μπορούμε να μιλάμε;

Ο Friedrich Nietzsche αναλαμβάνει το δύσκολο έργο να συγκροτήσει μια πνευματικότητα μετανεωτερικής κοπής. Δεν υπάρχει, λέει λοιπόν ο εικονοκλάστης φιλόσοφος, τίποτα έξω και πάνω από τη ζωή και, επομένως, δεν υπάρχει καμιά αντικειμενική αξιολογική κρίση. «Δεν υπάρχουν γεγονότα, αλλά μόνον ερμηνείες». Δεν υπάρχει καμιά κανονικότητα και κάθε τέτοια ιδέα δεν είναι παρά ψευδαίσθηση και αυταπάτη. Η μεταφυσική, η θρησκεία, ακόμα και η επιστήμη, ως «αντενεργές δυνάμεις», αποδομούνται ριζικά από τον Nietzsche και οι «ενεργές δυνάμεις» επιστρατεύονται για να ιεραρχηθούν τα πολλαπλά στοιχεία που απαρτίζουν τη ζωή. Η ηθική του είναι ακριβώς αυτή η ιεράρχηση και η εναρμόνιση, ο μη-αποκλεισμός ακόμα και των πιο αντιθετικών στοιχείων, όπως είναι η λογική και τα πάθη. Και η σωτηρία που προτείνει είναι επίγεια. Είναι το να μάθουμε να διακρίνουμε αυτό που αξίζει να βιωθεί και αυτό που αξίζει να χαθεί. Τις αποδυναμωμένες μορφές της ζωής από τις έντονες και τις μεγαλειώδεις. Ποιο είναι το κριτήριο αυτής της διάκρισης; Είναι το κριτήριο της αιώνιας επιστροφής. Τι θέλουμε να επανέρχεται αιωνίως, αν όχι οι βιωμένες στιγμές χαράς, αγάπης, διαύγειας και ηρεμίας; Να ελπίζεις κάπως λιγότερο, να μετανιώνεις κάπως λιγότερο, να αγαπάς κάπως περισσότερο: σε αυτές τις τρεις προτροπές συνοψίζεται η νιτσεϊκή διδασκαλία.

Edvard Munch, Friedrich Nietzsche (1906) 

Η μετά τον Nietzsche φιλοσοφία έπρεπε ή να συνεχίσει την αποδόμηση ή να την υπερβεί. Και οι δυο τάσεις εκδηλώθηκαν στο πέρασμα των χρόνων. Όμως, αυτό που έχει σημασία είναι αν ο ανθρωπισμός μπορεί εκ νέου να μας απασχολήσει μετά την αποδόμηση. Με άλλα λόγια, το ερώτημα είναι αν μπορούμε να μιλάμε για ανθρωπισμό και ταυτόχρονα να δεχόμαστε ότι τα είδωλα έχουν καταρρεύσει.

Πηγή για τις εικόνες:

https://www.wikiart.org/en/edvard-munch/friedrich-nietzsche-1906

Ταξίδι στην πρωτεύουσα των Βίκινγκς

Για τις ανάγκες της Διεθνούς Φιλοσοφικής Ολυμπιάδας (IPO) βρέθηκα, μεταξύ 16 και 20 Μαΐου, στο Όσλο.

Ήταν ένα ταξίδι που δεν το είχα επιθυμήσει, που δεν θα το είχα ποτέ επιλέξει, όμως δεν θέλησα να αντιδράσω στις περιστάσεις. Ταξίδεψα ξέροντας πως οι υποχρεώσεις της διοργάνωσης δεν θα μου επέτρεπαν πολλές περιπλανήσεις στην πόλη. Καταλάβαινα, επομένως, πως η εμπειρία μου από την πόλη και από τον λαό θα έμενε λειψή. Αυτό, λοιπόν, που θα σας μεταφέρω σήμερα είναι μόνο μια εντύπωση, μια μικρή γεύση, που σίγουρα χρειάζεται επιβεβαίωση από τη δική σας εμπειρία. Γιατί -θέλω να το πω τώρα- το προτείνω αυτό το ταξίδι σε όποιον θα ήθελε να δει κάτι διαφορετικό σε σχέση με τις κεντροευρωπαϊκές πρωτεύουσες, οι οποίες αποτελούν συνήθεις τουριστικούς προορισμούς.

Για μένα, την Ελληνίδα, συνηθισμένη στη θορυβώδη εξωτερική ζωή, ήταν έκπληξη η ήσυχη, σχεδόν έρημη από ανθρώπους και αυτοκίνητα, πόλη. Ελάχιστες παρέες σουλατσάριζαν στους δρόμους ή κάθονταν στα πανάκριβα εστιατόρια και μπαρ, μολονότι η μέρα αποσύρεται οριστικά μετά τις 23:00 και επιστρέφει γύρω στις 4:00. Ακούγεται μαγική αυτή η παράταση της ημέρας, αλλά μόνο αν είσαι εκεί καταλαβαίνεις πόσο δύσκολο και κουραστικό είναι κάτι τέτοιο. Κι αν σκεφτούμε και τη χειμωνιάτικη αντιστροφή ...

Οι άνθρωποι της πόλης είναι χαμογελαστοί, ευγενικοί, όμορφοι, με τα ανοιχτά χρώματα της βόρειας καταγωγής τους. Ξεχύθηκαν όλοι στη στολισμένη πρωτεύουσα στις 17 Μαΐου, την ημέρα της εθνικής τους γιορτής. Με τις παραδοσιακές τους ενδυμασίες οι περισσότεροι, με τα πιο καλά τους ρούχα οι υπόλοιποι, τη σημαία της χώρας τους στο χέρι, με βραχιόλια και κορδελάκια στα εθνικά τους χρώματα, γιόρτασαν την ημέρα. Χιλιάδες παιδιά από τα σχολεία ανέβηκαν στον μικρό λόφο που οδηγεί στο ανάκτορο, για να ζητωκραγαύσουν και να ανεμίσουν τις σημαίες τους μπροστά στη βασιλική οικογένεια. Περπάτησαν μετά στην πόλη, τρώγοντας στα υπαίθρια μαγαζιά, καταναλώνοντας το πανάκριβο (και απαγορευμένο για τους κάτω από τα 18 χρόνια) αλκοόλ, διασκεδάζοντας. 

Η πόλη ξαναβρήκε τους νωχελικούς της ρυθμούς την επόμενη ημέρα, ενώ εγώ δεν έχασα την ευκαιρία να δω το πάρκο με τα εξαιρετικά γλυπτά του Vigeland, το εθνικό μουσείο με τα έργα του Munch, το μεσαιωνικό κάστρο της πόλης και να πάρω μια μυρωδιά από το μουσείο των Vikings και το μουσείο Fram.

Η Νορβηγία είναι μια χώρα που καλό θα ήταν να την επισκεφτεί κανείς τον χειμώνα, ώστε να μπορέσει να δει τις πραγματικές συνθήκες της καθημερινής ζωής και, βέβαια, ο επισκέπτης δεν θα καταλάβει πολλά πράγματα από τη χώρα ταξιδεύοντας μόνο στην πρωτεύουσα.

Υπάρχει όμως κάτι που γίνεται αμέσως αντιληπτό. Είναι η σύνεση με την οποία αυτοί οι άνθρωποι, που πριν από το 2000 ήσαν φτωχοί, ασχολούμενοι σχεδόν αποκλειστικά με την υλοτομία και την αλιεία, αξιοποιούν σήμερα το άφθονο πετρέλαιο και το φυσικό αέριο που αποτελούν τις πλουτοπαραγωγικές τους πηγές. Καμιά χλιδή, καμιά εκζήτηση δεν μπόρεσα να διακρίνω στην όμορφη πόλη και στους συμπαθητικούς ανθρώπους της. Στην πόλη που είναι μια από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες και η δεύτερη πιο ακριβή στον κόσμο, οι άνθρωποι έχουν μάθει τι θα πει μόχθος.