Τα καινούρια ρούχα του Diderot

Η ωραιότατη κόκκινη φορεσιά, την οποία έλαβε ως δώρο, στα τέλη του 1768, ο Γάλλος φιλόσοφος Denis Diderot από τους στενούς του φίλους Jacques-Henri Meister, Ferdinando Galiani, Étienne Nöel Damilaville, βαρόνο d’ Holbach, Louis Guillaume Lemonnier, αββά Guillaume-Thomas Raynal, Andre Le Breton και Mme Marie-Térèse Geoffrin και η οποία τόσο πολύ τον χαροποίησε, είχε ένα εντελώς απροσδόκητο αποτέλεσμα: ό,τι ως τότε είχε άρχισε πια να φαντάζει μπροστά της άκομψο και αταίριαστο. Έτσι, αντικατέστησε την παλιά του καρέκλα με μια θαυμάσια πολυθρόνα ντουμπλαρισμένη με μαροκινό ύφασμα, το παλιό του γραφείο με ένα νέο πολύ πιο μοντέρνο. Βεβαίως, δεν σταμάτησε εκεί: όλα έπρεπε να προσαρμοστούν στη λαμπρότητα και στην πολυτέλεια του νέου του αποκτήματος. Ο Diderot κυριολεκτικά υποδουλώθηκε από την όμορφη φορεσιά και από την ανάγκη όλα να είναι εξίσου μεγαλοπρεπή, μέχρι που στο τέλος βυθίστηκε στα χρέη. Αυτή του την περιπέτεια ο Diderot την κατέγραψε σε ένα δοκίμιο με τίτλο Regrets sur ma vieille robe de chambre, που εκδόθηκε αυτοτελώς το 1772. Ο υπότιτλος του έργου, ευφυής, Avis à ceux qui ont plus de goût que de fortune.

Dimitri Levitzky, Portrait of Denis Diderot (1773)

Γενεύη, Musée d’ Art et d’ Histoire

Το 1988, ο Καναδός ανθρωπολόγος Grant David McCracken έδωσε για πρώτη φορά το όνομα Diderot Effect στο κοινωνικό φαινόμενο το οποίο περιγράφει μοντέλα κατανάλωσης και το οποίο στηρίζεται σε δύο αρχές: α) ο καταναλωτής αγοράζει προϊόντα που θεωρεί ότι συνδέονται με την ταυτότητα του και β) η αγορά ενός προϊόντος που δεν έχει αυτό το χαρακτηριστικό ενεργοποιεί μια διαδικασία σπειροειδούς κατανάλωσης (process of spiraling consumption). Πιο απλά, αν το νέο μου πουλόβερ δεν ταιριάζει με τη φούστα που ήδη έχω, είμαι υποχρεωμένη να αγοράσω μια καινούρια φούστα. Γι’ αυτό η αγορά, που μυρίζεται τις ανάγκες και δημιουργεί «ήθος», πουλάει τα πάντα σεταρισμένα.

Φαίνεται, λοιπόν, πως, παρόλο που γκρινιάζουμε και διαμαρτυρόμαστε κατά της υλιστικής κοινωνίας την οποία δημιουργήσαμε, εν τέλει τα πράγματα που κατέχουμε αποτελούν κρίσιμο στοιχείο της ταυτότητάς μας. Ρούχα, έπιπλα και μικρο-gadgets μας προσδιορίζουν. Και, μέσα σε έναν απειλητικά χαοτικό και θραυσματικό κόσμο, όπου νιώθουμε ότι και η ταυτότητά μας σπάει και κομματιάζεται, προσπαθούμε όλα τα αντικείμενα που μας περιτριγυρίζουν να έχουν ενότητα (ακόμα και εις βάρος της οικονομικής μας ευημερίας), ελπίζοντας ότι έτσι θα αποκτήσουμε κι εμείς οι ίδιοι ενιαία ταυτότητα.

Πηγές για τις εικόνες:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Denis_Diderot_(Dimitry_Levitzky).jpg

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f7/RegretsOldDressing-Gown.jpg

Ο Lekain στο σαλόνι της Mme Geoffrin

Ο Henri Louis Cain, γνωστός με το καλλιτεχνικό όνομα Lekain, έκανε το ντεμπούτο του στην Comédie Française στις 14 Σεπτεμβρίου του 1750. Έπαιζε τον ρόλο του Titus στο θεατρικό έργο του Voltaire με τίτλο Brutus. Ο επόμενος ρόλος του ήταν και πάλι σε θεατρικό του Voltaire, στο Mahomet.  Ωστόσο, η Comédie Française δεν τον ενέταξε στα μέλη της, επειδή καθόλου δεν τον συμπαθούσαν οι συνάδελφοί του και προσελήφθη δοκιμαστικά μόνο μετά από εντολή του βασιλιά Louis XV.  Ο βασιλιάς ανταμείφθηκε για την παρέμβασή του με ένα δάκρυ. Όταν ο Lekain έπαιξε τον ρόλο του Orosman στη βολταιρική Zaira, o Louis XV δήλωσε: «με έκανε να κλάψω και δεν κλαίω ποτέ». Ο  Lekain μονιμοποιήθηκε στην Comédie Française το 1752 και γρήγορα έγινε εξαιρετικά δημοφιλής στους παριζιάνικους κύκλους.

Τόσο δημοφιλής και τόσο γνωστός σε βολταιρικούς ρόλους, ώστε αυτόν επέλεξε να απεικονίσει ο Anicet Charles Gabriel Lemonnier, στον πίνακά του με τίτλο Le salon de Madame Geoffrin en 1755 (Το σαλόνι της κυρίας Geoffrin στα 1755), καθισμένο στο κέντρο της συγκέντρωσης, με κατακόκκινο κοστούμι, να κρατάει  στα χέρια του την τραγωδία με τίτλο L’orpheline de Chine (Η ορφανή της Κίνας) και να διαβάζει αποσπάσματα υπό το βλέμμα του δημιουργού της, του  Voltaire, του οποίου η προτομή δεσπόζει στο βάθος της αίθουσας.

Πηγές για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/Lekain#/media/File:Lekain_by_Deveria_engraved_by_Touz%C3%A9_-_Gallica_2010_(adjusted).jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Salon_de_Madame_Geoffrin.jpg

Στο σαλόνι της Mme Geoffrin

Τα λογοτεχνικά σαλόνια είναι παριζιάνικη ιδιοτροπία και η Marie-Térèse Geoffrin είναι αναμφισβήτητα από τις πιο διάσημες παριζιάνες salonnières, αφού καταφέρνει, χάρη στην περιουσία και στην καλλιέργειά της, και συγκεντρώνει στο σαλόνι της, στο δείπνο της Τετάρτης, τους κορυφαίους καλλιτέχνες και επιστήμονες του καιρού της για διασκέδαση και ανταλλαγή φιλοσοφικής ή επιστημονικής επιχειρηματολογίας. Συγκλίσεις, αποκλίσεις, εντάσεις, διαφωνίες, συμφωνίες, αμφισβητήσεις, όλα είναι πιθανά. Αλλά η Mme Geoffrin είναι εκεί, κάθε φορά που τα πνεύματα ανάβουν, για να απαλύνει τις διαφορές και  διακριτικά να στρέψει τη συζήτηση σε άλλη κατεύθυνση.

Στο παρισινό Salon του 1814 εκτίθεται ένας πίνακας του Anicet Charles Gabriel Lemonnier με τίτλο Le salon de Madame Geoffrin en 1755 (Το σαλόνι της κυρίας Geoffrin στα 1755) που ζωγραφίστηκε μετά από παραγγελία της Josephine Beauharnais, της πρώτης συζύγου του Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Σκοπός του ζωγράφου σε αυτήν τη φανταστική ανακατασκευή της πραγματικότητας είναι να παραδώσει στην αιωνιότητα όλα τα πρόσωπα που κυριαρχούν στην κοσμική, φιλοσοφική και καλλιτεχνική σκηνή του Παρισιού κατά την περίοδο του Διαφωτισμού, όλα τα πρόσωπα που αποτελούν τον κύκλο της Mme Geoffrin και συγκεντρώνονται στο πλούσια διακοσμημένο σαλόνι της.

Ο Georges-Louis Leclerc κόμης de Buffon πρώτος στα αριστερά της πρώτης σειράς στραμμένος για να συζητήσει με τον Louis Jean-Marie d’ Daubenton, η Mlle de Lespinasse, άλλη διάσημη salonnière και δεύτερη από τα αριστερά στην πρώτη σειρά, ο Charles André Van Loo ο μεσαίος της κεντρικής τριάδας με τον Claude Adrien Helvétius στα δεξιά του και τον Jean Le Rond d’ Alembert στα αριστερά του, ο Charles Louis de Secondat βαρόνος de la Brède et de Montesquieu πρώτος από τα δεξιά στη δεύτερη σειρά, ο Jean-Jacques Dortous de Mairant τρίτος από τα δεξιά στην τρίτη σειρά, ο François Quesnay όγδοος στα δεξιά της προτομής να φλυαρεί με τον Denis Diderot που κάθεται πλάι στα δεξιά του και με τον Anne Robert Jacques Turgot ακόμα πιο δεξιά του, ο δούκας Anne Claude de Caylus έκτος στα δεξιά της προτομής, ο Germain Soufflot, τέταρτος στα δεξιά της προτομής, ο δούκας Étienne-François de Choiseul στα αριστερά της προτομής, ο αββάς Guillaume-Thomas Raynal έβδομος από αριστερά στην τρίτη σειρά, δίπλα και στα δεξιά του ο Jean-Jacques Rousseau να συζητάει με τον Jean-Philippe Rameau, ο Pierre Carlet de Chamblain de Marivaux δεύτερος από αριστερά στην τρίτη σειρά, η Françoise de Graffigny τρίτη από τα αριστερά στη δεύτερη σειρά και αριστερά της ο Étienne Bonnot de Condillac, η Mme du Bocage έκτη από τα αριστερά στη δεύτερη σειρά να συνομιλεί με τον René-Antoine Ferchault de Réaumur, είναι όλοι εκεί μαζί με πολλούς άλλους. Ανάμεσά τους, τρίτη από αριστερά στην πρώτη σειρά η ίδια η οικοδέσποινα, η καλλιεργημένη Mme Geoffrin και στο δεξί της πλάι, στην πιο τιμητική θέση, ο πρίγκιπας Louis-François de Bourbon-Conti. Στο κέντρο του πίνακα δεσπόζει η προτομή του François-Marie Arouet, γνωστού με το όνομα Voltaire, στην ιδιοφυΐα του οποίου οι παριστάμενοι αποδίδουν τιμή αναθέτοντας στον δημοφιλή ηθοποιό Lekain (ντυμένο στα κόκκινα στο κέντρο του πίνακα, σε θέση περίοπτη δίχως άλλο) να διαβάσει την τραγωδία με τίτλο L’orpheline de Chine (Η ορφανή της Κίνας).

Και μπορεί όλοι αυτοί να μην βρέθηκαν την ίδια στιγμή στο φιλόξενο σαλόνι της Mme Geoffrin (η ιστορική πραγματικότητα διαψεύδει τον ζωγράφο), αλλά ο πίνακας λέει με πολλούς τρόπους την αλήθεια. Ο ιδιωτικός χώρος συναντά τον δημόσιο και όλες αυτές οι προσωπικότητες ποζάρουν με το βλέμμα στραμμένο στην αθανασία. Ο Διαφωτισμός βρίσκεται στο αποκορύφωμά του, το Παρίσι είναι η αγαπημένη πόλη, τα σαλόνια του τα ζηλεύει ολόκληρη η καλλιεργημένη Ευρώπη.  

Ο πίνακας σήμερα βρίσκεται στο Château de Malmaison, στη δυτική όχθη του Σηκουάνα, πρώην κατοικία της αυτοκράτειρας Josephine Beauharnais και τελευταία κατοικία του Ναπολέοντα κατά την περίοδο των 100 ημερών, στο διάστημα δηλαδή μετά την επιστροφή του από τη νήσο Elba και μέχρι την αποκατάσταση του βασιλιά Louis XVIII.

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Salon_de_Madame_Geoffrin.jpg