Όταν ο John Stuart Mill συνάντησε τον William Wordsworth

Το 1826, σε ηλικία 20 ετών, ο John Stuart Mill υπέστη νευρικό κλονισμό. Οι γιατροί απέδωσαν το πρόβλημα στη μεγάλη σωματική και πνευματική του επιβάρυνση λόγω εντατικής μελέτης.

Βλέπετε, ο Mill άρχισε να μελετάει Αρχαία Ελληνικά όταν ήταν 3 ετών, στα 8 του είχε διαβάσει κάμποσα αρχαιοελληνικά έργα και είχε διδαχθεί Φυσική, Αριθμητική και Αστρονομία, ενώ άρχισε επιπλέον τη μελέτη των Λατινικών και της Άλγεβρας. Όταν ήταν 10 χρονών, διάβαζε Πλάτωνα και Δημοσθένη με ευκολία, στα 12 ασχολήθηκε συστηματικά με τη σχολαστική λογική και διάβασε τα λογικά έργα του Αριστοτέλη από το πρωτότυπο. Στα 13 ενδιαφέρθηκε για την Πολιτική Οικονομία, ενώ η Ιστορία δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί ένα από τα βασικά πεδία του ενδιαφέροντός του.  Στα 17 του χρόνια εξέδιδε μαζί με τον Jeremy Bentham την εφημερίδα Westminster Review, και στα 20 προσπαθούσε να αποστασιοποιηθεί και να αναθεωρήσει τη θεωρία του Bentham.

Η κατάσταση της υγείας του κρίθηκε σοβαρή, αφού ήταν ανίκανος να εκδηλώσει οποιοδήποτε συναίσθημα. Και τότε, μετά από δύο χρόνια ασθένειας, μπήκε στη ζωή του η ποίηση του William Wordsworth, ενός από τους μεγαλύτερους Άγγλους ρομαντικούς ποιητές. Ο ποιητής δεν «ακούγεται», αλλά «κρυφακούγεται», είπε ο Mill μετά την εμπειρία του με την ποίηση του Wordsworth, αναδεικνύοντας έτσι την ιδιαίτερη σχέση του ποιητή, μοναχικού και συχνά περιθωριακού, με τους αναγνώστες του.

William Wordsworth

Οπωσδήποτε, η ποίηση μπορεί να λειτουργήσει ως φάρμακο. Επίσης, ως έμπνευση για κάποιον του οποίου η σκέψη βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή. Οι μελετητές υποστηρίζουν ότι η επίδραση του Wordsworth είναι εμφανέστατη στο On Liberty (Περί ελευθερίας) του Mill. Η προτεραιότητα του συναισθήματος έναντι του λόγου και η συναισθηματική αντιληπτικότητα έναντι της λογικής αναμείχθηκαν με την ορθολογική επιχειρηματολογία, εμπνέοντας στον φιλόσοφο μια νέα αντίληψη περί εαυτού και περί προσωπικής ελευθερίας.

Στην περίπτωση, πάντως, του Mill, φαίνεται ότι και ο έρωτας έπαιξε σημαντικό ιαματικό ρόλο. Η κατάθλιψη υποχώρησε χάρη στην παρηγοριά που του προσέφερε η συντροφία της Harriet Taylor, την οποία ο Mill παντρεύτηκε το 1851, μετά από δυο δεκαετίες στενής φιλίας.

Ο John Stuart Mill και η Harriet Taylor

Πηγές για τις εικόνες:

http://en.wikipedia.org/wiki/John_Stuart_Mill

http://www.theguardian.com/books/booksblog/2010/jan/26/romantic-poets-nutting-william-wordsworth

Η μπύρα και η ηθική: John Stuart Mill

Ποια σχέση μπορεί να έχει ο σπουδαίος Βρετανός φιλόσοφος του 19^ου αιώνα John Stuart Mill με την μπύρα; Σε πόσο δύσκολη θέση μπορεί να βρίσκεται, όταν καλείται να επιλέξει ανάμεσα σε δυο απολαυστικά μπουκάλια, με το περιεχόμενό τους έτοιμο να προσφέρει ηδονή στους ουρανίσκους που θα έρθουν σε επαφή μαζί του;

Η μεγιστοποίηση της ευτυχίας είναι το κριτήριο που θα καθορίσει την επιλογή ανάμεσα στις δύο μάρκες. Είναι το ίδιο κριτήριο που, σύμφωνα με τον Mill, μπορεί να αξιολογήσει την ανθρώπινη πράξη.

«Οι πράξεις είναι ορθές στο βαθμό που τείνουν να μεγιστοποιούν την ευτυχία και εσφαλμένες στο βαθμό που τείνουν να προκαλούν ό,τι αντίκειται σε αυτή», γράφει ο φιλόσοφος, συνεχιστής του κλασικού/ηδονιστικού ωφελιμισμού του Bentham, στο βιβλίο του που εκδόθηκε το 1861 με τον τίτλο Utilitarianism (Ωφελιμισμός). Διαφοροποιείται όμως από τον Bentham, επειδή ο Mill αντιλαμβάνεται πως μια καθαρά ποσοτική προσέγγιση της ηθικής δεν μπορεί να είναι ικανοποιητική. Αυτός θέλει να θεμελιώσει μια ηθική κατάλληλη για ανθρώπους και όχι για γουρούνια.

Εισάγει, λοιπόν, και μια ποιοτική διάσταση, θεωρώντας ότι μόνον ένας ενήμερος άνθρωπος, για παράδειγμα ο Σωκράτης, είναι σε θέση να αποτιμήσει  την πραγματική ηδονή την οποία μπορεί να προσφέρει μια πράξη και, επομένως, μόνον αυτός είναι σε θέση να πάρει τη σωστή απόφαση όταν χρειάζεται να επιλέξει ανάμεσα σε δύο εναλλακτικές πράξεις.

 Μία χρονιά πριν, το 1860, ο Mill  είχε εκδώσει ένα ακόμα βιβλίο με τίτλο On Liberty (Περί ελευθερίας). Σε αυτό, αναφερόμενος στην πλευρά εκείνη της ελευθερίας την οποία αποκαλούμε αρνητική και την οποία πολύ αργότερα θα αναλύσει διεξοδικά ο Isaiah Berlin, προτείνει την ελευθερία ως τον βέλτιστο τρόπο για τη μεγιστοποίηση της ανθρώπινης ευτυχίας. Σκέψη η οποία οδηγεί κατ’ ανάγκην στη σύνδεση της ελευθερίας με την ηθική πράξη. Αυτή η συνεπαγωγή είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και νεωτεριστική, δεδομένου ότι τα πολιτικά συμφραζόμενα της εποχής του ευνοούν την άποψη ότι η ηθική είναι ένα σύνολο κανόνων επιβεβλημένων από τον Θεό.

Αν, λοιπόν, βρίσκεστε σε δίλημμα ποια μπύρα να διαλέξετε, ο Mill είναι ο άνθρωπός σας. Τουλάχιστον μέχρι να εμφανιστεί ο Immanuel Kant. Εκείνος καθόλου δεν συμπαθούσε την μπύρα. Η επιλογή της μπύρας ως ποτού, έλεγε ο Γερμανός φιλόσοφος είναι δείγμα κακού γούστου.

Πηγές:

Τζων Στιούαρτ Μιλ, Ωφελιμισμός, ελλ. μτφ. Φιλήμων Παιονίδης, Αθήνα: Πόλις, 2002.

http://joesixpack.net/blog/archives/category/weekly-column/page/2

http://www.newgrounds.com/art/view/dyb/john-stuart-mill

Ηθικά διλήμματα: Jeremy Bentham

Τι μας κάνει ηθικούς ή ανήθικους; Με ποια κριτήρια μπορεί κανείς να διακρίνει τις πράξεις σε καλές και φαύλες; Το ερώτημα γίνεται πιο πιεστικό όταν αντιμετωπίζουμε ένα ηθικό δίλημμα και πρέπει να αποφασίσουμε πώς θα ενεργήσουμε.

Στα τέλη του 18^ου και στις αρχές του 19^ου αιώνα την απάντηση ανέλαβε να δώσει ένας σπουδαίος Άγγλος φιλόσοφος, νομικός και μεταρρυθμιστής, ο Jeremy Bentham, ο οποίος υπήρξε ο ιδρυτής του αγγλικού (κλασικού ή ηδονιστικού) ωφελιμισμού, μια ηθικής θεωρίας που εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της συνεπειοκρατίας.

Για τον Bentham, οι συνέπειες, το αποτέλεσμα μιας πράξης είναι που μετράει. Επομένως, καλό είναι ό,τι προκαλεί τις βέλτιστες συνέπειες, πράγμα που απλούστατα σημαίνει πως καλό είναι ό,τι παράγει πλεόνασμα ηδονής σε σχέση με τον πόνο. Η θεωρία του έχει μια απολύτως ρεαλιστική οπτική. Όλοι ξέρουμε τι είναι ηδονή και όλοι ξέρουμε τι είναι πόνος. Αυτοί είναι, σύμφωνα με τον Bentham, οι δύο παράγοντες που κυβερνάνε τον ανθρώπινο κόσμο. Αν θέλουμε, λοιπόν, να αξιολογήσουμε μια πράξη, δεν έχουμε παρά να κάνουμε μια αριθμητική πράξη. Αν το αποτέλεσμα μας δώσει περισσότερη ηδονή, τότε η πράξη είναι καλή. Αν μας δώσει περισσότερο πόνο, τότε η πράξη είναι φαύλη. Ή, στην περίπτωση που όλες οι εναλλακτικές πράξεις πρόκειται να μας προκαλέσουν πόνο, τότε δεν έχουμε παρά να προτιμήσουμε αυτήν που θα μας προκαλέσει τον μικρότερο πόνο. Η ποσότητα είναι το σημαντικό στοιχείο!

Μια ηθική κατάλληλη για γουρούνια και όχι για ανθρώπους, θα πουν ορισμένοι αντιδρώντας στη θεωρία του.

Όμως, για να μην αδικήσουμε τον Bentham, θα πρέπει να πούμε πως, όταν μιλάει για ποσότητες, δεν αναφέρεται στην ποσότητα της ηδονής ή του πόνου στην παρούσα στιγμή, αλλά προσθέτει και μια χρονική διάσταση, μια διάσταση μονιμότητας. Ίσως η ηδονή που μας προκαλεί μια πράξη τώρα αποδεχτεί ότι δεν έχει διάρκεια, αντίθετα με μια άλλη πράξη τις οποίας η ηδονή είναι μονιμότερη.  

Δοκιμάστε τώρα να εφαρμόσετε τη θεωρία του Bentham σε συγκεκριμένα ηθικά προβλήματα. Για παράδειγμα, είναι πάντοτε ανήθικο να βασανίζεται ένας άνθρωπος; Βεβαίως, είναι η προφανής απάντηση. Η αγωνία και ο πόνος που βιώνει αυτός που βασανίζεται συνηγορεί γι’ αυτό. Κι αν αυτός ο άνθρωπος είναι ένας τρομοκράτης που με τα βασανιστήρια μπορεί να μας αποκαλύψει πού έχει κρύψει μια βόμβα προορισμένη να εκραγεί σε κάποιο δημόσιο χώρο και να σκοτώσει χιλιάδες ανθρώπους; Αν μετρήσουμε τον πόνο, σε αυτήν την περίπτωση ο πόνος των χιλιάδων ανθρώπων που μπορεί να σκοτωθούν θα είναι πολύ μεγαλύτερος από τον πόνο του ενός ανθρώπου που βασανίζεται. Τι θα αποφασίσουμε;

Πρόκειται για το περίφημο Ticking Bomb Scenario που έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις μεταξύ εκείνων που υποστηρίζουν πως τα βασανιστήρια επιτρέπονται σε ορισμένες περιπτώσεις και εκείνων που τα απορρίπτουν σε κάθε περίπτωση. 
Ο Bentham μάλλον δεν θα ταλαντευόταν για να αποφασίσει.

Πηγές για τις εικόνες:

http://www.yourbest100.com/people/top-100-philosophers/

http://en.wikipedia.org/wiki/Jeremy_Bentham