Όταν η λογοτεχνία εμπνέεται από τη ζωή

Στο έργο του Victor Hugo Les Misérables (Οι άθλιοι) ο κεντρικός ήρωας, ο JeanValjean, είναι ένας πρώην κατάδικος που αλλάζει πορεία, όμως το παρελθόν, με τη μορφή του ικανότατου επιθεωρητή Javert, δεν παύει να τον κυνηγά.

Ο Vautrin με τον Eugène de Rastignac στο Le Père Goriot

Ο Honoré de Balzac δημιουργεί έναν μυθιστορηματικό ήρωα με το όνομα Vautrin, ο οποίος κάνει την παρθενική του εμφάνιση στο έργο Le Père Goriot (Ο μπαρμπα-Γκοριό). Το πραγματικό του όνομα είναι Jacques Collin και είναι ένας κατάδικος που έχει αποδράσει, γι’ αυτό και κρύβεται. Κυνικός και πανταχού παρών, διατηρεί σχέσεις με τον υπόκοσμο. Όμως, η αποτελεσματικότατη παρισινή αστυνομία τον συλλαμβάνει με τέχνασμα και τον κλείνει στη φυλακή, απ’ όπου εκείνος λίγο αργότερα θα αποδράσει μεταμφιεσμένος σε φρουρό. Θα κάνει τη δεύτερη εμφάνισή του στο τέλος του Illusions Perdues (Χαμένες Ψευδαισθήσεις), όταν θα συνάψει συμβόλαιο με τον πρωταγωνιστή Lucien de Rubempré, βάσει του οποίου εκείνος μεν θα του εξασφαλίσει πλούτη και επιτυχία και ο Lucien θα τον υπακούει χωρίς ερωτήσεις. Στο sequel του Illusions Perdues, με τίτλο Splendeurs et misères des courtisans (Μεγαλεία και δυστυχίες των κουρτιζάνων), ο κατάδικος, που αυτήν τη φορά έχει το όνομα Abbé Carlos Herrera (Tromp-la-Mort είναι το ψευδώνυμό του στη φυλακή, επειδή καταφέρνει και ξεγελάει τον θάνατο) γίνεται κεντρικός χαρακτήρας. Στο τέλος του έργου, παρά τα εγκλήματά του, συνεργάζεται με την αστυνομία και φτάνει να γίνει αρχηγός της Sûreté για 15 χρόνια. O Vautrin κάνει μια ακόμα εμφάνιση –σύντομη αυτήν τη φορά- στο La cousine Bette (Η εξαδέλφη Μπέτα), όπως και στο Le contrat de marriage (Συμβόλαιο γάμου) και, τέλος, δίνει το όνομά του σε ένα θεατρικό έργο που έγραψε ο Balzac το 1840.

Ο Vautrin στο Splendeurs et misères des courtisans

Ο Eugène Sue στο Les Mystères de Paris πλάθει τον Rodolph de Gerolstein, έναν επιστήμονα εκπρόσωπο του νόμου, ο  Émile Gaboriau τον Monsieur Lecoq (σημειώστε το όνομα), ο Edgar Allan Poe δημιουργεί τον ερασιτέχνη detective Auguste Dupin και, φυσικά, ο Sir Arthur Conan Doyle τον ξεχωριστό και πολύ αγαπημένο Sherlock Holmes.

Φαίνεται πως το μοτίβο του καταδίκου που καταλήγει να θέσει τον εγκληματικό του εγκέφαλο στην υπηρεσία της αστυνομίας ή αυτό του εκπροσώπου του νόμου που αξιοποιεί επιστημονικές μεθόδους για τη διαλεύκανση του εγκλήματος είναι σύνηθες στη λογοτεχνία. Και φαίνεται πως αυτό το μοτίβο έχει ως πρότυπο έναν πραγματικό άνθρωπο, τον πρώην κατάδικο και μετέπειτα αρχηγό της Sûreté Nationale Eugène FrançoisVidocq.

Πηγές για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/Eug%C3%A8ne_Fran%C3%A7ois_Vidocq#/media/File:BalzacOldGoriot02.jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/Vautrin#/media/File:BalzacSplendorsMiseries02.jpg

Διπλά: Edgar Allan Poe, William Wilson

Για κάθε φασαρία, για κάθε ακολασία, είναι πάντοτε υπαίτιος ο William Wilson. Ένας άντρας με την ηλικία, το παράστημα και την εμφάνιση ενός άλλου. Ένα διπλό, ένας σωσίας, που ξεφυτρώνει ακάλεστος για να εκθέσει και να διασύρει το πρωτότυπό του, ακόμη και για να δώσει την καταστροφική συμβουλή του μ’ εκείνη την ψιθυριστή, υποχθόνια φωνή του. Όσο κι αν ο αυθεντικός τον αποφεύγει, όλο και τον βρίσκει μπροστά του, ανήθικο και επικίνδυνο. Ώσπου, ανάστατος και παγιδευμένος, τον αντιμετωπίζει σε μονομαχία. Το τερατώδες alter ego του τού καταφέρνει ένα χτύπημα θανατηφόρο. Ο αληθινός William Wilson υποκύπτει, ανακαλύπτοντας την ίδια στιγμή πως αυτό το φοβερό ον είναι κομμάτι του, δημιούργημά του. Ζει και πεθαίνει μαζί του. 

«Νίκησες κι εγώ πεθαίνω. Μα ωστόσο, από εδώ και μπρος, κι εσύ είσαι πεθαμένος –νεκρός για τον Κόσμο, για τους Ουρανούς, για την Ελπίδα! Ήμουν η ύπαρξή σου –και θανατώνοντάς με, δες το σ’ αυτή την εικόνα, που είναι η δική σου εικόνα, πόσο ολοκληρωτικά σκότωσες τον εαυτό σου». Αυτά είναι τα λόγια που βάζει στο στόμα του αυθεντικού William Wilson ο Edgar Allan Poe, εφόσον πρόκειται για δική του ιστορία που με τίτλο το όνομα του ήρωά της εκδόθηκε το 1839.  

Πηγές:

Πόε, τόμος Β΄, Ιστορίες, μετάφραση: Ν. Σκουλάς, Αθήνα: Πλέθρον, 1991.

http://vintageanchorbooks.tumblr.com/post/52468766419/in-me-didst-thou-existand-in-my-death-see-by

Οι 4 εποχές της αστυνομικής λογοτεχνίας (Μέρος Β΄)

Το 1930 κάνει την εμφάνιση του ο ο Sam Spade. Αμερικανός και πολύ ζόρικος, από την κατηγορία των tough guys της εποχής. Η ηθική του είναι αμφισβητούμενη, η συμπεριφορά του ωμή και αγέρωχη, η ζωή του ριψοκίνδυνη. Γύρω του, στις αμερικανικές μεγαλουπόλεις, τούτη την περίοδο του μεσοπολέμου και της ποτοαπαγόρευσης, το οργανωμένο έγκλημα κάνει θραύση, οι συμμορίες των gangsters σκορπούν τον τρόμο, η πορνεία αποτελεί πολύ επικερδή επιχείρηση, ο τζόγος επίσης.

Ο Sam Spade θα μπορούσε θαυμάσια να είναι ένας πραγματικός άνθρωπος, με περισσότερα κουσούρια από αρετές. Ο Dashiell Hammett, που τον επινόησε για τις ανάγκες του έργου του The Maltese Falcon (Το γεράκι της Μάλτας), γνωρίζει πολύ καλά τη σκοτεινή πλευρά του κόσμου, αφού και ο ίδιος έχει εργαστεί ως ιδιωτικός ντετέκτιβ στο διάσημο πρακτορείο Pinkerton. Γι’ αυτό και το αστυνομικό μυθιστόρημα που γράφει απομακρύνεται εντελώς από τα στερεότυπα του είδους όπως είχαν διαμορφωθεί από τους προγενέστερους (Poe, Conan Doyle, Christie, Chesterton). Τώρα, η ικανότητα να ρίχνει γροθιές, να χειρίζεται το περίστροφο, να μιλάει τη γλώσσα της πιάτσας σε όλα τα επίπεδα, είναι πολύ πιο σημαντική από την αναλυτική λογική του τυπικού ντετέκτιβ ήρωα της προηγούμενης εποχής. Το αστυνομικό αφήγημα ζει τη δεύτερη εποχή του, γίνεται σκληρό, «hard-boiled» όπως συνήθως το ονομάζουν.

Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και ο έτερος εκπρόσωπος της ίδιας περιόδου, ο Philip Marlowe, ο χαρακτήρας που πρωτοπαρουσίασε το 1939 ο Raymond Chadler στο έργο του The Big Sleep (Ο μεγάλος ύπνος).  

Η τηλεοπτική διασκευή του έργου The Adventure of the Cheap Flat (Υπόθεση φτηνό διαμέρισμα) της Agatha Christie αρχίζει με τον Poirot να παρακολουθεί μια κινηματογραφική ταινία στην οποία και ο παράνομος και ο αστυνομικός σκορπούν αδιακρίτως πυροβολισμούς. Εκείνος, εντελώς αντίθετος με τέτοιου είδους παράλογη βία, κλείνει τα μάτια του μέχρι να τελειώσει η σκηνή, ενώ γύρω του όλοι οι άλλοι κρατούν την ανάσα τους από την αγωνία. Το εύρημα του σκηνοθέτη είναι έξυπνο, επειδή αποτυπώνει τη διαφορά ανάμεσα στις δύο εποχές της αστυνομικής λογοτεχνίας. 

Ενώ ο Holmes ή ο Poirot θα μπορούσαν να εξιχνιάσουν μια υπόθεση στρογγυλοκαθισμένοι στην πολυθρόνα τους, βάζοντας μόνον το μυαλό τους να δουλέψει, ο Spade και ο Marlowe, αντίθετα, πρέπει να βγουν στους δρόμους, να πληγώσουν και να πληγωθούν. Τώρα, δεν είναι εντελώς ξεκάθαρο ποιοι είναι οι καλοί και ποιοι είναι οι κακοί. Οι μέθοδοι, πάντως, που χρησιμοποιούν μοιάζουν πολύ, ενώ επιπλέον ο ντετέκτιβ Marlowe είναι ένας πρώην κατάδικος. Τόσο μακριά από τον φλεγματικό Sherlock Holmes και τον κομψό, αυτάρεσκο και κάπως σνομπ Hercule Poirot. 

Σκεφτείτε μόνον πως στον κινηματογράφο ο ηθοποιός που ενσάρκωσε με τρόπο υποδειγματικό τους δύο ντετέκτιβ νέας κοπής, τον  Spade και τον Marlowe, ήταν ο «σκληρός» του Hollywood, o Humphrey Bogart. 

Πηγές για τις εικόνες:

http://davycrockettsalmanack.blogspot.gr/2013/11/dashiell-hammett-movie-gallery-maltese.html

https://filmonogamy.wordpress.com/2011/03/10/film-of-the-week-the-big-sleep/

http://classicfilmfreak.com/2009/05/14/poirot-is-back-has-he-ever-left/

http://jamesrayneau.wordpress.com/2013/01/10/a-top-five-of-famous-sherlocks/

Οι 4 εποχές της αστυνομικής λογοτεχνίας (Μέρος Α΄)

Το 1841 δημοσιεύεται στην Αμερική, στο Graham’s Magazine, το σύντομο διήγημα του Edgar Allan Poe με τίτλο: The Murders in the Rue Morgue (Διπλή δολοφονία στην οδό Μοργκ), το οποίο θεωρείται ως το πρώτο έργο μιας ιδιαίτερης λογοτεχνικής κατηγορίας, της αστυνομικής. Ο ίδιος o Poe μάλλον δεν είχε καμία πρόθεση να γράψει αστυνομική λογοτεχνία όπως την ορίζουμε εμείς σήμερα. Περισσότερο συνέχιζε το κλίμα μυστηρίου που ήταν οικείο από ιστορίες όπως αυτές της Charlotte Brontë (Jane Eyre), του Charles Dickens (Bleak House) και άλλων.

Θα ακολουθήσει ο Sir Arthur Conan Doyle, ο οποίος, το 1887, στην καρδιά της βικτωριανής Αγγλίας, θα δημοσιεύσει την πρώτη του ιστορία με ήρωα τον δαιμόνιο ντετέκτιβ-σύμβουλο Sherlock Holmes. Τίτλος της: A Study in Scarlet (Σπουδή στο κόκκινο). 

Μια γυναίκα, η επίσης Αγγλίδα Agatha Christie, θα απαντήσει το 1920, δημοσιεύοντας το έργο The Mysterious Affair at Styles (Η μυστηριώδης υπόθεση Στάιλς). Πρωταγωνιστής είναι ο μικρόσωμος, μυστακοφόρος Βέλγος ντετέκτιβ Hercule Poirot. 

Επτά χρόνια αργότερα θα εμφανιστεί στην κατεξοχήν ανδροκρατούμενη σκηνή της αστυνομικής λογοτεχνίας η άλλη ηρωίδα της Agatha Christie, η Miss Jane Marple. Το πρώτο έργο με πρωταγωνίστρια την πανέξυπνη γεροντοκόρη έχει τίτλο: The Thirteen Problems (Τα δεκατρία προβλήματα). 

Είναι και ο G. K. Chesterton, ο οποίος μας συστήνει τον ήρωά του, τον πατέρα Brown, στο έργο The Blue Cross (Ο γαλάζιος σταυρός) το 1910.

Τα έργα και των τριών αυτών συγγραφέων μπορούν να ενταχθούν στο λεγόμενο «ορθόδοξο» αστυνομικό αφήγημα, που αλλιώς θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε και «detective fiction». Ο ντετέκτιβ ήρωας είναι συνήθως ένας εκκεντρικός αλλά εξαιρετικά χαρισματικός άνθρωπος, ο οποίος, με όπλο την αναλυτική λογική ή/και τη διαίσθησή του, καταφέρνει να λύσει ακόμα και τα πιο περίπλοκα αστυνομικά αινίγματα. Πλάι του βρίσκεται συνήθως ένας σύντροφος, πιστός αλλά δίχως ιδιαίτερες πνευματικές ικανότητες, που έχει για ρόλο του να αναδεικνύει την ανωτερότητα του πρωταγωνιστή. Τον ίδιο ρόλο προορίζονται να παίξουν ο σκηνικός χώρος, που δημιουργεί την εντύπωση ότι το έγκλημα ήταν αδύνατο να συμβεί, και η λύση του εγκλήματος, εντελώς απροσδόκητη τις περισσότερες φορές. Ο αγώνας μεταξύ καλού και κακού λήγει πάντοτε με νίκη του πρώτου, και μάλιστα χωρίς να πλανάται καμία αμφιβολία περί αυτού. Η διασαλευμένη ηθική τάξη αποκαθίσταται και μαζί της καταλαγιάζει και η αγωνία του αναγνώστη.  

Ούτε αίματα, ούτε σφοδρά ερωτικά πάθη, ούτε λεπτομερής ψυχογραφία των ηρώων, ούτε κοινωνιολογική αναφορά. Ή, πάντως, πολύ μικρή δόση από όλα αυτά, επειδή ακριβώς δεν παίζουν σοβαρό ρόλο στην εξιχνίαση της υπόθεσης. Εδώ μετράει η σχεδόν μαθηματική λογική του ντετέκτιβ, ο οποίος διασταυρώνει πληροφορίες, αποκλείει υποθέσεις, επεξεργάζεται δεδομένα και, εν τέλει, τοποθετεί στη σωστή τους θέση όλα τα κομμάτια του puzzle.

Πηγές για τις εικόνες:

http://galleryhip.com/the-murders-in-the-rue-morgue-house.html

http://www.ovguide.com/a-study-in-scarlet-9202a8c04000641f8000000000175858

http://www.tvrage.com/Poirot/episodes/135982

https://agathachristiereader.wordpress.com/2011/05/12/review-55-51/

http://www.fantasticfiction.co.uk/c/g-k-chesterton/father-brown-essential-tales.htm

C. Auguste Dupin: Το κλεμμένο γράμμα

Στις 26 Απριλίου 1955, στο πλαίσιο του σεμιναρίου του με τίτλο Le moi dans la théorie de Freud et dans la technique de la psychanalyse (Το εγώ στη φροϋδική θεωρία και στην τεχνική της ψυχανάλυσης), ο Jacques Lacan κάνει μία διάλεξη που στηρίζεται εξ ολοκλήρου στο διήγημα του Edgar Allan Poe με τίτλο The Purloined Letter (Το κλεμμένο γράμμα). Έναν χρόνο αργότερα, το επεξεργασμένο κείμενο της διάλεξής του δημοσιεύεται στο δεύτερο τεύχος του περιοδικού Phychanalyse. Πρόκειται για κείμενο εμβληματικό, ιδρυτικό της κλασικής λακανικής ψυχανάλυσης, όπως αναπτύχθηκε από το 1953 έως το 1960 και  συμπίπτει με την επιστροφή στον Freud.

Το Kλεμμένο γράμμα είναι το τρίτο διήγημα του Poe με ήρωα τον Ιππότη C. Auguste Dupin και δημοσιεύθηκε το 1845 στο ετήσιο περιοδικό The Gift. Είναι η ιστορία ενός γράμματος που κρύβεται και ξαναβρίσκεται δύο φορές. Την πρώτη φορά η βασίλισσα λαμβάνει ένα γράμμα, το οποίο, για να κρύψει από τον βασιλιά που μπαίνει αιφνίδια στο δωμάτιό της και να το κάνει να φανεί αθώο, το αφήνει πάνω σε ένα τραπέζι, έκθετο στα μάτια όλων. Ο βασιλιάς δεν υποψιάζεται τίποτα, αλλά ο ύπουλος υπουργός D. αντιλαμβάνεται την αξία του και, προκειμένου να αποκτήσει επιρροή πάνω στη βασίλισσα, το κλέβει τοποθετώντας στη θέση του ένα πλαστό. Ο διευθυντής της αστυνομίας G- επιφορτίζεται να ανακαλύψει το αυθεντικό γράμμα, επειδή όμως αποτυγχάνει, καταφεύγει στον Dupin, τον ερασιτέχνη ντετέκτιβ με τις πολύ ιδιαίτερες ικανότητες. Ο Dupin καταλήγει πως ο καλύτερος τρόπος να κρύψεις κάτι είναι να το τοποθετήσεις κάπου φανερά. Επισκέπτεται, λοιπόν, τον υπουργό, βρίσκει το γράμμα έκθετο πάνω στο τζάκι και η ιστορία επαναλαμβάνεται: κλέβει το γράμμα και στη θέση του τοποθετεί ένα πλαστό. Μια σκηνή που επαναλαμβάνει την πρωταρχική σκηνή, αλλά με μια διαφορά: αυτήν τη δεύτερη φορά ένα πρόβλημα λύνεται χωρίς να δημιουργηθεί κάποιο νέο.

Ο Lacan επισημαίνει ότι ο άξονας του διήγηματος είναι η επανάληψη: μια ιστορία μέσα στην ιστορία, μια κριτική επανάληψη. Το περιεχόμενο του γράμματος παραμένει άγνωστο και εξιστορείται μόνον η κυκλοφορία του γράμματος μέσα στο «συμβολικό κύκλωμα», δίνοντας την ευκαιρία στον Lacan να υποστηρίξει την υπεροχή του συμβολικού έναντι του φαντασιακού αλλά και την αναγκαιότητά του για τη συγκρότηση της υποκειμενικότητας. Το γράμμα, ισχυρίζεται ο Lacan είναι ένα καθαρό σημαίνον (συνδυασμός απουσίας και κίνησης), εντελώς διαχωρισμένο από το σημαινόμενό του, εφόσον ο τρόπος με τον οποίο περνάει από χέρι σε χέρι,αλλά και οι αντιδράσεις που προκαλεί σε  διαφορετικούς ανθρώπους, είναι άσχετα με το τι σημαίνει.

Ο σωστός τρόπος του βλέμματος (στην πραγματική και στη ψυχική ζωή) είναι ένα άλλο σημείο που ενδιαφέρει τον Lacan στην ιστορία του Poe. Μόνον μια συγκεκριμένη ερμηνευτική στρατηγική θα αποκαλύψει το αντικείμενο. Η αστυνομία κοιτάζει την πραγματικότητα με τρόπο «ρεαλιστικό» και ανόητο, σε αντίθεση με τον ντετέκτιβ και τον ψυχαναλυτή. Το γράμμα και το ασυνείδητο δεν μπορούν να χαθούν ή να κρυφτούν για πάντα, διαβεβαιώνει ο Lacan, αρκεί να ξέρεις πώς θα τα ψάξεις.  

Πηγές:

Έντγκαρ Άλλαν Πόε (2005). Τρία αστυνομικά προβλήματα γιατον Αύγουστο Ντυπέν. Μετάφραση: Γιώργος Μπλάνας. Αθήνα: Ερατώ.

http://en.wikipedia.org/wiki/The_Purloined_Letter

http://numerocinqmagazine.com/2013/07/15/on-the-genealogy-of-style-marx-nietzsche-lacan-noah-r-gataveckas/

http://courses.nus.edu.sg/course/elljwp/lacanseminar.htm