Ο μοντερνισμός στην Αμερική

Το 1913 είναι μια σημαντική χρονιά για την τέχνη.

Είναι η χρονιά κατά την οποία ο Marcel Proust αρχίζει να εκδίδει το μνημειώδες έργο του που τιτλοφορείται À la recherche du temps perdu (Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο), ενώ ο Marcel Duchamp εφαρμόζει σε ένα σκαμνί έναν τροχό ποδηλάτου, ονομάζει το έργο Roue de bicyclette (Τροχός ποδηλάτου) και προκαλεί το κοινό να αναρωτηθεί: είναι αυτό τέχνη; Ο Guillaume Apollinaire εκδίδει το δοκίμιό του Les peintres cubists (Οι κυβιστές ζωγράφοι) και στη Ρωσία ο Sergei Pavlovich Diaghilev χορογραφεί για τα ρωσικά μπαλέτα το έργο του Igor Stravinsky The Rite of Spring (Η ιεροτελεστία της άνοιξης).

Την ίδια χρονιά, από τις 17 Φεβρουαρίου έως  τις 15 Μαρτίου 1913, στον αριθμό 68 της Lexington Avenue στη Νέα Υόρκη, από την Εταιρεία Αμερικανών Ζωγράφων και Γλυπτών οργανώνεται η Διεθνής Έκθεση Μοντέρνας Τέχνης, γνωστή και ως Armory Show, επειδή ως χώρος για την έκθεση χρησιμοποιήθηκε η αποθήκη εφοδιασμού του 69^ου συντάγματος πεζικού.

Σε αυτήν την έκθεση, το κοινό, εκτός από τα έργα των Αμερικανών καλλιτεχνών, έχει τη δυνατότητα να θαυμάσει και έργα της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας. Δύο από τους οργανωτές, ο Arthur B. Davies και ο Walter Kuhn, ταξιδεύουν στην Ευρώπη συγκεντρώνοντας έργα αντιπροσωπευτικά όλων των πρωτοποριακών τάσεων. 1300 έργα ζωγραφικής, γλυπτικής και διακοσμητικής τέχνης εκτίθενται συνολικά, περισσότερων από 300 Ευρωπαίους και Αμερικανούς καλλιτέχνες.

Στόχος της έκθεσης είναι να παρουσιάσει την εξέλιξη της μοντέρνας τέχνης από τον Γάλλο ζωγράφο του 19^ου αιώνα Jean-August Ingres, στους Paul Cézanne, Paul Gauguin, Vincent Van Gogh, μέχρι τους σύγχρονους Pablo Picasso, Georges Braque, Henri Matisse, Wassily Kandinski και Marcel Duchamp. Λείπει ο ιταλικός φουτουρισμός, καθώς οι Ιταλοί αρνήθηκαν να δανείσουν τα έργα τους για την έκθεση. Οι Αμερικανοί καλλιτέχνες αντιπροσωπεύονται, μεταξύ άλλων, από τον Childe Hassam, τον John Sloan και τον Joseph Stella.

Το αποτέλεσμα είναι εξόχως ενδιαφέρον και οπωσδήποτε πολύ μακριά από την ακαδημαϊκή αισθητική του παρελθόντος. Άρθρα και κριτικές εμφανίζονται στον τύπο κατηγορώντας τους οργανωτές και τους καλλιτέχνες για αγυρτεία, παραφροσύνη, ανηθικότητα και αναρχία. 

Και όμως… Παρά τις κριτικές, αυτό το πρώτο Armory Show είχε τεράστια επιτυχία και είναι η επιτυχία του που άλλαξε ριζικά την αμερικανική αγορά της τέχνης και υπήρξε ο καταλύτης και η αφετηρία της εποχής του μοντερνισμού στην Αμερική.

Πηγές για τις εικόνες:

http://www.wikiwand.com/en/The_Rite_of_Spring

https://en.wikipedia.org/wiki/Armory_Show#Legacy

Ψηλαφώντας την τέταρτη διάσταση

Μεταξύ των ετών 1910 και 1912 η Comœdia, το σπουδαιότερο περιοδικό της εποχής για την τέχνη, απέκτησε έναν νέο συνεργάτη, ο οποίος επιθυμούσε να ακολουθήσει καριέρα δημοσιογράφου: τον Gaston William Adam de Pawlowski. Στα 36 του χρόνια ο Pawlowski, διδάκτωρ της νομικής και μέγας σατυρικός συγγραφέας, ήταν επίσης παθιασμένος με τις πιο πρόσφατες επιστημονικές ανακαλύψεις και λάτρευε τις μηχανές, ακολουθώντας το μονοπάτι που είχαν χαράξει οι φουτουριστές. Ήταν, εξάλλου, φίλος δύο άλλων ανήσυχων πνευμάτων: του Alfred Jarry, του συγγραφέα που επινόησε μια παρωδία της επιστήμης, την Παταφυσική, και του Gillaume Apollinaire, εκείνου που εισήγαγε τον όρο «κυβισμός» (1913) και, αργότερα, τον όρο «υπερρεαλισμός».

   Alfred Jarry

  Jean Metzinger, Gillaume Apollinaire (1910)

                    Ιδιωτική Συλλογή

Στο περιοδικό Comœdia ήταν που ο Pawlowski άρχισε να δημοσιεύει τμήματα του έργου του το οποίο επρόκειτο να εκδοθεί το 1912 με τον τίτλο Voyage au pays de la quatrième dimension (Ταξίδι στη χώρα της τέταρτης διάστασης). Το μυθιστόρημα αναπτύσσει το θέμα της τέταρτης διάστασης, αξιοποιώντας τις απόψεις ενός άλλου λάτρη της επιστημονικής φαντασίας, του Charles Howard Hinton, ο οποίος, το 1882, είχε γράψει ένα δοκίμιο με τίτλο Qu’est-ce que la quatrième dimension? (Τι είναι η τέταρτη διάσταση;), στο οποίο εξέφραζε την άποψη ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι απλώς ψευδαισθήσεις.

                 Charles Howard Hinton

Στο μυθιστόρημα του Pawlowski ο αφηγητής ταξιδεύει στο μέλλον όπου, σε έναν υπερ-κόσμο, παρόμοιο με τον αιώνιο και ακίνητο πλατωνικό κόσμο των Ιδεών, συναντάει την τέταρτη διάσταση. Μη ευκλείδεια γεωμετρία και ένα σωρό παράδοξα μας κάνουν να υποψιαζόμαστε ότι πάνω και πέρα από τον κόσμο στο οποίο ζούμε υπάρχει κάτι άλλο. Ανδροειδή ρομπότ, τεχνητή γονιμοποίηση, δικτατορία της επιστήμης, είναι ορισμένα από τα θέματα του έργου και είναι αυτά που θα γίνουν αργότερα τα αγαπημένα θέματα του είδους της αφήγησης που θα ονομαστεί «επιστημονική φαντασία».

Το έργο του Pawlowski άσκησε μεγάλη επίδραση σε πολλούς καλλιτέχνες, ανάμεσά τους στον Marcel Duchamp, ο οποίος ομολογεί πως σε αυτό το μυθιστόρημα οφείλει την ιδέα για το έργο του Grand Verre, στο οποίο προσπαθεί να αποδώσει την αόρατη τέταρτη διάσταση. «Κάθε τρισδιάστατο αντικείμενο», λέει ο ίδιος, «είναι προβολή ενός πράγματος με τέσσερις διαστάσεις που δεν τις αντιλαμβανόμαστε».

        Marcel Duchamp, Grand Verre (1915-1923)

        Φιλαδέλφεια, Philadelphia Museum of Art

Ο Pawlowski γεννήθηκε σαν χθες, 14 Ιουνίου, το 1874 και πέθανε στις 2 Φεβρουαρίου του 1933.

Πηγές:

Ferry, Luc (1990). Le sens du beau. Aux origines de la culture contemporaine. Paris: Livre de Poche.

http://www.buenosairesherald.com/BreakingNews/View/11965

http://www.christies.com/lotfinder/lot/jean-metzinger-portrait-de-guillaume-apollinaire-4911615-details.aspx?intObjectID=4911615

http://catalogue.drouot.com/ref-drouot/lot-ventes-aux-encheres-drouot.jsp?id=2317123

http://en.wikipedia.org/wiki/Charles_Howard_Hinton

http://surrealisme.skynetblogs.be/archive/2008/09/16/marcel-duchamp.html

Όταν ο Chagall συνάντησε τον Apollinaire

Το 1910 ένας νεαρός ζωγράφος, μόλις είκοσι τριών ετών, ο Marc Chagall, εγκαθίσταται στο Παρίσι, όπου δεσπόζει ο κυβισμός,  φέρνοντας μαζί του από τη μακρινή πατρίδα του, τη Ρωσία, τους ώριμους γήινους και σκοτεινούς χρωματικούς τόνους που σημαδεύουν την πρώτη περίοδο της ζωγραφικής του.  Στο Παρίσι ο καλλιτέχνης βρίσκει τον τρόπο να ξεκλειδώσει τον εσωτερικό του κόσμο, να επινοήσει έναν ευτυχισμένο φανταστικό κόσμο και να εκφράσει στους πίνακές του τη χαρά και τη νοσταλγία. Είναι αυτό κυβισμός; Δεν είναι, πάντως, ο παριζιάνικος κυβισμός, και γι’ αυτό οι ομότεχνοί του δυσκολεύονται να καταλάβουν και να αποδεχτούν το έργο του.

              Αυτοπροσωπογραφία με πινέλα, 1909

                        Λάδι σε μουσαμά

Ντύσελντορφ, Συλλογή Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας

Η αναγνώριση του Chagall έρχεται από τους λογοτέχνες: τον Σουηδό Blaise Cendrars και τον Γαλλοπολωνό Guillaume Apollinaire. Με τον δεύτερο ο Chagall αναπτύσσει στενή φιλία και είναι αυτός που πρώτος χαρακτήρισε τη ζωγραφική του surnaturel (=υπερφυσική).  Ο όρος που ο Apollinaire χρησιμοποίησε για να περιγράψει τη ζωγραφική του Chagall εξελίχθηκε στον όρο surrealism (=υπερρεαλισμός). Από την άλλη, ο ποιητής, μέντορας περισσότερο παρά φίλος, έδωσε ευκαιρίες στον Chagall να εκθέσει τα έργα του. Κι εκείνος, ευγνώμων, ζωγράφισε (με λάδι, ασημόσκονη και χρυσόσκονη σε μουσαμά) ένα έργο με τίτλο Φόρος τιμής στον Απολιναίρ.

Το κέντρο του πίνακα καταλαμβάνουν οι ενωμένες μορφές του Αδάμ και της Εύας με το μήλο, ενώ οι αριθμοί στην κυκλική επιφάνεια θυμίζουν καντράν ρολογιού. Σε μια γωνιά του πίνακα ο Chagall γράφει τα ονόματα των φίλων του μαζί με τα σύμβολα των τεσσάρων στοιχείων της φύσης. 

Το έργο φιλοτεχνήθηκε το 1911 και την άνοιξη του 1914 παρουσιάστηκε στην πρώτη ατομική έκθεση του Chagall, η οποία διοργανώθηκε στο Βερολίνο από τον Herwarth Walden, εκδότη του περιοδικού Der Sturm (Η Θύελλα), μετά από πρόταση του Apollinaire. Σήμερα το έργο βρίσκεται στο Δημοτικό Μουσείο van Abbe, στο Eϊντχόφεν.

Πηγές για τις εικόνες:

http://www.abcgallery.com/C/chagall/chagall51.html

http://www.tate.org.uk/context-comment/articles/artist-heart-cultural-vortex

Ποιήματα του πολέμου και της ειρήνης

Το 1914, ο Guillaume Apollinaire κατατάσσεται εθελοντής και μεταφέρεται στο μέτωπο της Καμπανίας. Εκεί θα πολεμήσει μέχρι το 1916, όταν ένα θραύσμα όλμου, την ώρα που εκείνος διάβαζε στο χαράκωμα, τον βρίσκει και τον τραυματίζει στο κεφάλι. Επιστρέφει στο Παρίσι με το κεφάλι του μπανταρισμένο και κυκλοφορεί με τη στρατιωτική του στολή στολισμένη με όλα τα παράσημα. Εκείνος, συνεπαρμένος από τον πόλεμο, ονειρεύεται τη νίκη της Γαλλίας, ενώ οι άλλοι τον χλευάζουν.

Το 1918, έξι ημέρες πριν τελειώσει ο πόλεμος, ο Apollinaire πεθαίνει από ισπανική γρίπη. Ήταν μόλις 38 χρονών. Την ίδια χρονιά, μετά τον θάνατό του, εκδίδεται ένα έργο με τις εντυπώσεις του από τον πόλεμο. Έχει τον τίτλο Calligrammes. Poèmes de la paix et de la guerre (Καλλιγραφήματα. Ποιήματα για την ειρήνη και τον πόλεμο). Η φθορά του χρόνου στις ειρηνικές περιόδους δένεται με τη βίαιη καταστροφή του πολέμου. Η μελαγχολία της ερωτικής θύμησης δένεται με τη θλίψη της απώλειας.

Όμως, το πιο περίεργο: σε τούτη τη συλλογή ο Apollinaire συνενώνει λέξεις, γράμματα και φράσεις και δημιουργεί  πολύπλοκα οπτικά κολάζ. Το μαύρο μελάνι ζωγραφίζει το λευκό χαρτί. Ένα λαβωμένο περιστέρι, ένα συντριβάνι είναι τα σύμβολα της χαμένης από τον πόλεμο ευτυχίας. Η σελίδα γίνεται ένας καμβάς, με νοήματα που αποκωδικοποιούνται με πολλαπλά, αφού δεν μπορείς πια να διαβάσεις με τον γνωστό, γραμμικό, τρόπο. Τώρα άξονας δεν υπάρχει, ούτε δεξιά κι αριστερά, ούτε πάνω και κάτω. Είσαι ελεύθερος να διαλέξεις, να αποφασίσεις  το πως και, κατά συνέπεια, και το τι.

Καλλιγραφία και ιδεογράμματα συναιρούνται και δίνουν τον τίτλο του έργου σημαίνοντας την έγνοια του Apollinaire η γραφή να σχετίζεται με την ομορφιά.  Η ζωή να σχετίζεται με την ομορφιά.

Πηγές για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/Guillaume_Apollinaire

https://www.amazon.com/Calligrammes-Poems-Peace-War-1913-1916/dp/0520242122

http://writing.upenn.edu/library/Apollinaire_Calligrammes.html

http://jacquesmottier.online.fr/pages/apollinaire.html