Η γλώσσα ως "εργαλείο μαγείας": ήθος

Στα αρχαία ελληνικά απαντάται η λέξη ἦθος με την έννοια του χαρακτήρα, του οποίου η συνεσταλμένη βαθμίδα απαντά στο ουσιαστικό ἔθος (=συνήθεια, έθιμο). Ο Ηράκλειτος αναφέρει: ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων. Εδώ, το ήθος μπορεί να περιγραφεί ως μια ανθρώπινη διάθεση με το χαρακτηριστικό της ετοιμότητας. Το ήθος, και όχι μια εξωτερική, τυφλή δύναμη, είναι η μοίρα του ανθρώπου, λέει ο Μ. Conche. Σημαίνει, επίσης, η λέξη ένα από τα κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας, το οποίο δηλώνει τον ξεχωριστό, προσωπικό τρόπο συμπεριφοράς, την ποιότητα του χαρακτήρα του προσώπου το οποίο υποδύεται ο υποκριτής.  Στον Αριστοτέλη το ήθος συνδέεται και πάλι με τον χαρακτήρα και έτσι  μεταφράζεται σε εργαλείο με το οποίο μπορεί κανείς να επηρεάζει και να πείθει το ακροατήριό του (η επίκληση στο ήθος –του ρήτορα ή του αντιπάλου του- είναι ένας από τους τρόπους πειθούς που περιγράφει ο φιλόσοφος).

Annibale Caracci, The Choicε of Heracles (1596)

Νάπολη, Muzeo Nazionale di Capodimonte

Στη νεοελληνική, η λέξη εξακολουθεί να σημαίνει τον εσωτερικό κόσμο του κάθε ανθρώπου, τις χαρακτηριστικές ψυχικές του ιδιότητες ή την ποιότητα του χαρακτήρα του. Ταυτόχρονα, είναι το σύνολο των ψυχικών και πνευματικών χαρακτηριστικών ενός καλλιεργημένου και αξιοπρεπούς ανθρώπου που είναι σύμφωνα με τις επικρατούσες ηθικές αξίες και καθορίζουν τη συμπεριφορά του. Με αυτήν τη σημασία έχει ως συνώνυμή της τη λέξη «αγωγή». Ο πληθυντικός της λέξης δηλώνει τα καθιερωμένα πρότυπα κοινωνικής συμπεριφοράς που επικρατούν σε ένα σύνολο ή το καθορίζουν ως χαρακτηριστικά της φύσης, της ιδιοσυγκρασίας ή της πολιτισμικής ταυτότητας των μελών του.

Η λέξη éthique στα γαλλικά σημαίνει ό,τι έχει σχέση με την ηθική. Η ρίζα soi, από την οποία προέρχεται η λέξη, δηλώνει την παρουσία ενός ατόμου στα πλαίσια μιας κοινωνικής ομάδας. Στα αγγλικά, η λέξη ethics σημαίνει κανόνες συμπεριφοράς, δεοντολογία, ηθική. Την ίδια σημασία έχει και η γερμανική λέξη Ethik. Από τη λατινική λέξη mos (=έθιμο, συνήθεια) έρχονται, από την άλλη, οι ευρωπαϊκές λέξεις, οι οποίες αντικαθιστούν τη λέξη ηθική ως σύνολο αρχών (τι κάνουμε ή τι δεν κάνουμε βάσει μιας εσωτερικής κατηγοριοποίησης).

Η λέξη αρχίζει σταδιακά να σημαίνει ένα σύνολο κανόνων δεοντολογίας. Το ήθος γίνεται ένα αντικειμενικό μέτρο, με βάση το οποίο αξιολογείται ο χαρακτήρας ή η συμπεριφορά κάθε ατόμου στα πλαίσια μιας κοινωνίας που ενδιαφέρεται καταρχήν για την επίτευξη μιας αρραγούς κοινωνικής συνοχής. Γίνεται εργαλείο για να επιτευχθεί η κοινωνική λειτουργικότητα. Έτσι, η προσαρμογή του ατόμου σε μια σειρά κοινά αποδεκτών κανόνων δεν είναι αποτέλεσμα εσωτερικής κίνησης, αλλά αποτέλεσμα μια εξωτερικής δύναμης. Αυτό υποδεικνύει βεβαίως ότι υπάρχει μια συμπεριφορά που ορίζεται ως κανόνας, δίχως δυνατότητα αμφισβήτησης και, άρα, δίχως δυνατότητα απόκλισης από αυτήν. Η ηθική είναι η επιστήμη που ασχολείται με τις αξίες τις σχετικές με την ορθότητα ή την ακαταλληλότητα πράξεων και ανθρώπινων συμπεριφορών. Στην πραγματικότητα, υποστηρίζει την ανάγκη να παγιωθεί μια κλίμακα αξιών που μπορούν να κάνουν αποδοτικότερη την κοινωνική δόμηση. Για να το πω απλά. Μπορεί ο καθένας μας να έχει, για παράδειγμα, ένστικτα δολοφονικά, όμως αυτό που ενδιαφέρει είναι τέτοια ένστικτα να μπορούν να ελεγχθούν ή να υποταχθούν σε ένα συμβατικό δέον. Ενδιαφέρει, δηλαδή, η τυπική ορθότητα της πράξης.

Ή, σε άλλη περίπτωση, το όποιο ήθος, αρνητικό ή θετικό, νομιμοποιείται, όταν και αν μπορεί να πλασαριστεί ως life style.

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:CarracciHercules.jpg

Η γλώσσα ως "εργαλείο μαγείας": ιδέα

Ιδέα ήταν στα αρχαία ελληνικά η μορφή ή το είδος. Θέμα ιδ-, από τον αόριστο β΄ του ρήματος ὁρῶ. Η λέξη έλαβε εξέχουσα φιλοσοφική σημασία στον Πλάτωνα, όπου δήλωσε την αληθινή ουσία των όντων, της οποίας ο αισθητός κόσμος αποτελεί απλώς θολή αντανάκλαση. Οι Ιδέες ήσαν ουσίες αντιληπτές μέσω της όρασης. Να τονίσουμε επίσης ότι για τους Έλληνες μονάδα γνώσης ήταν η εικόνα. Μπορούμε να θυμηθούμε τις λέξεις εἶδος, εἴδωλον, θεῶμαι. Επίσης το ρήμα οἶδα, από όπου και η λέξη ἱστορία. Οι φιλόσοφοι για τον Πλάτωνα ήσαν τῆς ἀληθείας φιλοθεάμονες και για τον Έλληνα ο άνθρωπος, ζώντας στα όρια της μικρής αντικριστής πόλεως, ήταν από τη φύση του βλέμμα. Για να υπάρξει έπρεπε να στραφεί προς τον έτερο και σε αυτόν να καθρεφτιστεί.

Στα λατινικά το ρήμα ὁρῶ έγινε video. Από εκεί προέρχονται τα ρήματα που στις ευρωπαϊκές γλώσσες σημαίνουν βλέπω. Η λέξη «ιδέα» χρησιμοποιείται στις ευρωπαϊκές γλώσσες από το λατινικό επίθετο idealis: αγγλικά idea, γαλλικά idée, γερμανικά Idee. Σημαίνει την παράσταση των αισθητών αντικειμένων που σχηματίζεται στον νου, την αντίληψη καταστάσεων ή ιδιοτήτων. Ακόμα, ιδέα είναι κάθε αφηρημένη έννοια, η υποψία, όπως επίσης η εντύπωση που δημιουργείται σε κάποιον, χωρίς να έχει εξακριβωθεί η εγκυρότητά της. Η λέξη έχει και τη σημασία της γνώμης, της άποψης ή της κρίσης που δημιουργείται ή διατυπώνεται από κάποιον. Η σκέψη ή γνώμη που διατυπώνεται ως πρόταση, η στιγμιαία σκέψη την οποία κάνει κανείς ή το υψηλό ιδανικό είναι ακόμα κάποιες από τις σημασίες της λέξης. Η γνώση είναι το αποτέλεσμα συλλογιστικών μηχανισμών και θεμελιωμένων νοητικών αποδείξεων που αποδεικνύουν την αυτονόμηση της ανθρώπινης λογικής. Είναι ό,τι ονομάζουμε Ορθολογισμό. Είναι ενδεικτικό ότι η ίδιας ρίζας ελληνικές  λέξεις «ιδεαλισμός» και «ιδεολογία», δηλαδή ένα σύνολο ιδεών παγιωμένο σε σύστημα, αποτελούν μεταγραφή των αντίστοιχων ξενικών όρων. Η πρώτη μαρτυρείται στα ελληνικά από το 1840 και η δεύτερη από το 1782.

Πηγή για την εικόνα:

https://midnightmediamusings.wordpress.com/2014/07/01/plato-and-the-theory-of-forms/

Η γλώσσα ως "εργαλείο μαγείας": ποίηση

Στα αρχαία ελληνικά το ρήμα ποιεῖν διαστέλλεται από το πράττειν. Το δεύτερο δεν απαιτεί όπως το πρώτο την παραγωγή ενός εξωτερικού αντικειμένου, αλλά είναι μια φυσική δραστηριότητα που κατευθύνεται στην ίδια την άσκηση και την εκπλήρωσή της. Ενδιαφέρει, δηλαδή, το αποτέλεσμα της προσπάθειας. Στα γαλλικά θα το μεταφράζαμε ως achever, accomplir, ενώ θα μεταφράζαμε το ποιεῖν ως fabriquer, produire. Το πράτττειν προϋποθέτει, λοιπόν, τη χρεία και είναι χαρακτηριστικό ότι το ρήμα πέρ-νη-μι (από την ινδοευρωπαϊκή ρίζα *per, του οποίου η συνεσταλμένη βαθμίδα είναι πρ-), από το οποίο προέρχεται, σημαίνει πουλώ. Να σημειώσουμε επίσης ότι ομόρριζη είναι η λέξη «πόρνη». Η ποίησις, αντίθετα, μολονότι συνδέεται με την παραγωγή έργου, δεν αναφέρεται στο αποτέλεσμα της προσπάθειας, αλλά είναι το εξωτερικό κίνητρο που ενώνει την ύλη με τη μορφή. Χαρακτηριστικός είναι ο ορισμός του Πλάτωνα για την ποίησιν στο Συμπόσιο: ἡ ἐκ τοῦ μή ὄντος εἰς τό ὄν ἰόντι ὁτωοῦν αἰτία. Είναι, λοιπόν, η ποίησις η αιτιώδης δυνατότητα που μετατρέπει την ανυπαρξία σε ύπαρξη και, άρα, είναι συνώνυμη της δημιουργίας. Η σημασία αυτή διατηρήθηκε και στη χριστιανική παράδοση. Ο Θεός-δημιουργός του κόσμου είναι ποιητής.

William-Adolphe Bouguereau, Homer and his Guide (1874)

Μιλγουόκι, Milwaukee Art Museum

Ποίηση, poetry, poésie, Poesie (στη νεοελληνική και στις ευρωπαϊκές γλώσσες) είναι η τέχνη της παραγωγής ποιημάτων, σε αντιδιαστολή προς την πεζογραφία. Είναι ακόμα το σύνολο των ποιητικών έργων, της ποιητικής παραγωγής. Λέμε, για παράδειγμα, η ποίηση του 19^ου αιώνα. Επίσης, σημαίνει ορισμένη κατηγορία ποίησης, π.χ. επική, μοντέρνα, και, τέλος, οτιδήποτε φέρει αρετές που συχνά αποδίδονται στην ποίηση, όπως η αρμονία, η ομορφιά, η φαντασία. Η ποίηση στα νεότερα χρόνια τείνει να μεταβληθεί σε ένα παιχνίδι μεταμφίεσης. Ένας εσωτερικός μονόλογος, μια παραμυθία, ένα όνειρο, ένας εφιάλτης ή μια αποδοτική επένδυση. Με λίγα λόγια, μια παρδαλή ποικιλία ατομικών πεποιθήσεων, χωρίς καμιά ανταπόκριση με την πραγματική ζωή και το πραγματικό πρόβλημα, δηλαδή το πρόβλημα του τι και με ποιον τρόπο αληθεύει. 
Να προσθέσουμε εδώ τη σύνθετη λέξη «ηθοποιός», η οποία αντικατέστησε την αρχαία λέξη ὑποκριτής. Η λέξη αρχικά σήμαινε αυτόν που διαπλάθει χαρακτήρα, ενώ στη συνέχεια ονομάστηκε έτσι αυτός που παριστάνει χαρακτήρα.

Πηγή για την εικόνα:

https://en.wikipedia.org/wiki/Homer#/media/File:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_Homer_and_his_Guide_(1874).jpg

Η γλώσσα ως "εργαλείο μαγείας": μοίρα

Η λέξη «μοίρα» προέρχεται με επένθεση από το θέμα μορ-, που με τη σειρά του αποτελεί ετεροιωμένη βαθμίδα του θέματος μερ- από το ρήμα μείρομαι, που σημαίνει μοιράζω. Ομόρριζη είναι η λέξη μόρος. Μόρος είναι το μερίδιο που ανήκει σε όλους τους ανθρώπους, η κοινή μας μοίρα, δηλαδή ο θάνατος. Η μέση σημασία της λέξης «μοίρα» κατέληξε λοιπόν σταδιακά να πάρει την κακή σημασία. Στα νέα ελληνικά μοίρα είναι το μέρος ενός όλου που κατανέμεται σε επιμέρους τμήματα και αναλογεί σε κάποιον. Συνώνυμή της είναι η λέξη «μερίδιο» και στη νομική γλώσσα έχουμε την έκφραση «νόμιμη μοίρα». Μοίρα είναι ακόμα το μερίδιο του καθενός στη ζωή, το οποίο θεωρείται προδιαγεγραμμένο από ανώτερες δυνάμεις και το οποίο δεν είναι δυνατόν να αποτραπεί. Ως συνώνυμη της λέξης «πεπρωμένο», σημαίνει γενικότερα το μέλλον κάποιου. Είναι επίσης η δύναμη που θεωρείται ότι προκαθορίζει αυτά που πρόκειται να συμβούν σε κάποιον. Με κεφαλαίο και στον πληθυντικό, η λέξη παραπέμπει στις λαϊκές παραδόσεις. Μοίρες είναι τρεις αδελφές, γριές και αθάνατες, με δύστροπο χαρακτήρα, που καθορίζουν την τύχη των νεογέννητων. 

Οι τρεις Μοίρες

ή ο θρίαμβος του θανάτου

Με μοίρες μετρούμε άλλωστε τις γωνίες και την περιφέρεια του κύκλου, ενώ δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι η λέξη έχει και τη σημασία της ομάδας πυροβόλων, αρμάτων πλοίων ή αεροσκαφών συγκροτημένων σε δύναμη.

Mors, mortis έγινε η λέξη θάνατος στα λατινικά. Από εκεί έρχονται οι λέξεις mourir και mort στα γαλλικά, που σημαίνουν πεθαίνω και θάνατος αντίστοιχα. Mord στα γερμανικά σημαίνει φόνος και murder στα αγγλικά σημαίνει επίσης φόνος, φονεύω. Η λέξη οδηγείται προοδευτικά στη σημασία μιας τυφλής δύναμης που προκαθορίζει αναπότρεπτα τη ζωή των ανθρώπων. Στην Αρχαία Ελλάδα, ο ίδιος προκαθορισμός χαλάρωνε από το γεγονός ότι ο μόρος ήταν ο ένας πόλος μιας διηνεκούς ζωηφόρας αντίθεσης, στην πραγματικότητα της κατεξοχήν αντίθεσης, εκείνης ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο. Ο Κόσμος, η τάξη, γεννιόταν από το αρχέγονο Χάος, την αταξία, και σε αυτό επέστρεφε αιώνια σαν σε μήτρα, για να ζωοποιηθεί.

Πηγή για την εικόνα:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%BF%CE%AF%CF%81%CE%B5%CF%82#/media/File:The_Triumph_of_Death,_or_The_Three_Fates.jpg