Και φυλακισμένοι και σε δίλημμα (Μέρος Γ΄)

Το δίλημμα του φυλακισμένου (prisoner’s dilemma), έτσι όπως παρουσιάστηκε στις δύο προηγούμενες αναρτήσεις, διατυπώθηκε για πρώτη φορά τη δεκαετία του ’50 από δύο κοινωνικούς επιστήμονες: τον Merrill M. Flood και τον Melvin Dresher, και είναι ένα κλασικό πρόβλημα της θεωρίας των παιγνίων. Σύμφωνα με αυτήν, κριτήριο προτίμησης αποτελεί η ωφέλεια που θα προκύψει από κάποια ενέργεια και κανέναν ρόλο δεν παίζει το εάν το δρων υποκείμενο είναι εγωιστής ή αλτρουιστής, καλλιεργημένος ή όχι, συντηρητικός ή φιλελεύθερος.

Το δίλημμα του φυλακισμένου επηρέασε όμως και το πεδίο της ηθικής φιλοσοφίας, αφού η ωφέλεια ως κριτήριο προτίμησης αποτελεί κεντρική θέση της ηθικής θεωρίας του ωφελιμισμού, η οποία σαφώς διαφοροποιείται από την καντιανή αρχή της κατηγορικής προσταγής.

Έχει, επιπλέον, εφαρμογή και στην πολιτική φιλοσοφία. Η λύση στο δίλημμα, στην υποθετική περίπτωση που εσείς και ο συγκρατούμενός σας θα ήταν δυνατόν να φτάσετε σε κάποια συμφωνία, προϋποθέτει το γεγονός ότι αυτή η συμφωνία θα ήταν ικανή να επιβληθεί. Να, επομένως, ακόμα ένα επιχείρημα υπέρ του κοινωνικού συμβολαίου, όπως τουλάχιστον το συλλαμβάνει ο Hobbes: ως κοινωνία, επιθυμώντας να αποφύγουμε τη φυσική κατάσταση του πολέμου όλων εναντίον όλων, ακολουθούμε ορισμένους κανόνες στους οποίους όλοι συναινούμε και τους οποίους έχουμε τρόπους να επιβάλλουμε, είτε με τη διαμεσολάβηση του νόμου είτε με τους κοινωνικά επιβεβλημένους κανόνες.

Πάντως, το πιο ενδιαφέρον σημείο στο δίλημμα είναι το γεγονός ότι οι δύο φυλακισμένοι, εάν ενεργήσουν ορθολογικά (εάν δηλαδή ομολογήσουν) θα βρεθούν σε χειρότερη μοίρα απ’ ό,τι εάν ενεργήσουν ανορθολογικά (εάν δηλαδή δεν ομολογήσουν), εφόσον στη δεύτερη περίπτωση θα εκτίσουν ποινή μόλις ενός χρόνου. Έτσι φαίνεται. Είναι όμως έτσι πραγματικά; Είναι άραγε ορθολογικό να ομολογήσουν, αφού εκ των προτέρων ξέρουν καλά ότι είναι προτιμότερο γι’ αυτούς να σιωπήσουν από το να ομολογήσουν;

Πηγή για την εικόνα:

http://www.dreamstime.com/stock-photos-scientist-prisoner-cartoon-image29228023

Και φυλακισμένοι και σε δίλημμα (Μέρος Β΄)

Ποια είναι η λύση στο δίλημμα του φυλακισμένου;  Μα είναι φανερό: ό,τι κι αν αποφασίσει να κάνει ο Χ., εσείς πρέπει να ομολογήσετε. Ιδού πώς πρέπει να σκεφτείτε:

Υποθέστε ότι ο Χ. ομολογεί τη συμμετοχή του. Αν ομολογήσετε κι εσείς, θα καταδικαστείτε σε 5 χρόνια φυλάκισης, ενώ, αν δεν ομολογήσετε, θα καταδικαστείτε σε 10 χρόνια φυλάκισης. Επομένως, στην περίπτωση που ο Χ. ομολογήσει, σας συμφέρει να ομολογήσετε κι εσείς.

Υποθέστε ότι ο Χ. δεν ομολογεί τη συμμετοχή του. Αν εσείς ομολογήσετε, θα απελευθερωθείτε, ενώ, αν δεν ομολογήσετε, θα μείνετε φυλακισμένοι  1 χρόνο. Επομένως, στην περίπτωση που ο Χ., δεν ομολογήσει, σας συμφέρει να ομολογήσετε εσείς.

Υπάρχει, βεβαίως ένα πρόβλημα: το γεγονός ότι οι αρχές έχουν κάνει την ίδια προσφορά και στον Χ. Το πιθανότερο είναι ότι κι εκείνος, κάνοντας τον παραπάνω συλλογισμό, θα ομολογήσει. Αυτό σημαίνει ότι και οι δύο θα φυλακιστείτε 5 χρόνια, ενώ αν και οι δυο αποφασίζατε να μην ομολογήσετε, θα μένατε στη φυλακή μόνον 1 χρόνο. Τι μας κάνει να υποθέτουμε ότι και ο Χ. θα ομολογήσει; Μα το γεγονός ότι κι εκείνος, όπως κι εσείς, βλέπει το συμφέρον του εγωιστικά.

Από την άλλη, αν ήταν δυνατόν να επικοινωνήσετε με τον Χ. και να συμφωνήσετε μεταξύ σας ότι κανείς από τους δύο δεν θα ομολογήσει, τότε θα βρισκόσασταν και οι δύο σε  καλύτερη θέση απ΄ ό,τι αν ενεργούσατε ανεξάρτητα, αφού, ναι μεν δεν θα πετυχαίνατε το βέλτιστο αποτέλεσμα που είναι η άμεση απελευθέρωσή σας, αλλά, πάντως, θα μένατε μόνον 1 χρόνο στη φυλακή.

Βεβαίως είναι σημαντικό να εξασφαλίσετε ότι η μεταξύ σας συμφωνία θα τηρηθεί και από την πλευρά του Χ. Γιατί, αν ο Χ. πατήσει τη συμφωνία, την οποία εσείς θα τηρήσετε, τότε εκείνος μεν θα αφεθεί ελεύθερος, ενώ εσείς θα καταδικαστείτε σε 10 χρόνια φυλάκισης.

Στην περίπτωση, λοιπόν, που θα μπορούσατε να κάνετε με τον Χ. μία συμφωνία, το συμπέρασμα είναι ότι: α) αν και δεν επιφέρει το βέλτιστο αποτέλεσμα, είναι προτιμότερο να μην ομολογήσει κανένας από τους δύο και β) για να θεωρηθεί ορθολογική η συμμετοχή σας σε αυτήν τη συμφωνία, θα πρέπει να είστε σίγουροι ότι και εκείνος θα την τηρήσει, αφού η λύση του διλήμματος προϋποθέτει μια συμφωνία ικανή να επιβληθεί.

Πηγή για την εικόνα:

http://www.spectacle.org/995/

Και φυλακισμένοι και σε δίλημμα (Μέρος Α΄)

Υποθέστε ότι ζείτε σε μια ολοκληρωτική κοινωνία. Μια μέρα, εντελώς αιφνίδια και προς μεγάλη σας έκπληξη, σας συλλαμβάνουν με την κατηγορία της προδοσίας. Συνένοχός σας, σύμφωνα με την εκδοχή της αστυνομίας, είναι κάποιος Χ., ο οποίος έχει επίσης συλληφθεί και κρατείται σε χωριστό κελί. Επιμένετε για την αθωότητά σας, όμως γρήγορα αντιλαμβάνεστε ότι οι αρχές δεν ενδιαφέρονται για την αλήθεια, θέλουν μόνο να καταδικάσουν κάποιον. 

Σας κάνουν, λοιπόν, την παρακάτω πρόταση:

• Εάν ο Χ. δεν ομολογήσει τη συμμετοχή του ενώ εσείς ομολογήσετε και καταθέσετε εναντίον του, εσάς μεν θα σας αφήσουν ελεύθερο, ενώ ο Χ. θα καταδικαστεί σε 10 χρόνια φυλάκισης. 
• Εάν ο Χ. ομολογήσει τη συμμετοχή του και καταθέσει εναντίον σας ενώ εσείς δεν ομολογήσετε, εσάς μεν θα σας επιβάλουν 10 χρόνια φυλάκισης, ενώ εκείνον θα τον αφήσουν ελεύθερο.
• Εάν και οι δύο ομολογήσετε τη συμμετοχή σας, θα καταδικαστείτε και οι δυο σε 5 χρόνια φυλάκισης.
• Εάν κανείς από τους δυο σας δεν ομολογήσει, δεν θα υπάρχουν αρκετά αποδεικτικά στοιχεία για να σας καταδικάσουν και έτσι οι αρχές θα σας κρατήσουν φυλακισμένους για 1 χρόνο, όμως μετά θα σας αφήσουν και τους δύο ελεύθερους.

Επιπλέον, οι αστυνομικοί σάς ενημερώνουν ότι έχουν κάνει την ίδια πρόταση και προς τον Χ., με τον οποίο ωστόσο είναι αδύνατον να επικοινωνήσετε ώστε από κοινού να σχεδιάσετε τη δράση σας.

Σημειώνοντας ότι αυτό που πρωτίστως σας ενδιαφέρει είναι να μείνετε στη φυλακή όσο γίνεται λιγότερο, τότε πώς σας συμφέρει να ενεργήσετε; 

Θυμηθείτε ακόμα ότι πρόκειται για πρόβλημα που καθόλου δεν σχετίζεται με θέματα όπως: ατομική αξιοπρέπεια, ατομικά δικαιώματα κ.λπ. Το μόνο που μετράει είναι να υπολογίσετε με ακρίβεια τι σας συμφέρει περισσότερο.

Πηγή για την εικόνα:

https://www.floh.in/events/142

Η μπύρα και η ηθική: John Stuart Mill

Ποια σχέση μπορεί να έχει ο σπουδαίος Βρετανός φιλόσοφος του 19^ου αιώνα John Stuart Mill με την μπύρα; Σε πόσο δύσκολη θέση μπορεί να βρίσκεται, όταν καλείται να επιλέξει ανάμεσα σε δυο απολαυστικά μπουκάλια, με το περιεχόμενό τους έτοιμο να προσφέρει ηδονή στους ουρανίσκους που θα έρθουν σε επαφή μαζί του;

Η μεγιστοποίηση της ευτυχίας είναι το κριτήριο που θα καθορίσει την επιλογή ανάμεσα στις δύο μάρκες. Είναι το ίδιο κριτήριο που, σύμφωνα με τον Mill, μπορεί να αξιολογήσει την ανθρώπινη πράξη.

«Οι πράξεις είναι ορθές στο βαθμό που τείνουν να μεγιστοποιούν την ευτυχία και εσφαλμένες στο βαθμό που τείνουν να προκαλούν ό,τι αντίκειται σε αυτή», γράφει ο φιλόσοφος, συνεχιστής του κλασικού/ηδονιστικού ωφελιμισμού του Bentham, στο βιβλίο του που εκδόθηκε το 1861 με τον τίτλο Utilitarianism (Ωφελιμισμός). Διαφοροποιείται όμως από τον Bentham, επειδή ο Mill αντιλαμβάνεται πως μια καθαρά ποσοτική προσέγγιση της ηθικής δεν μπορεί να είναι ικανοποιητική. Αυτός θέλει να θεμελιώσει μια ηθική κατάλληλη για ανθρώπους και όχι για γουρούνια.

Εισάγει, λοιπόν, και μια ποιοτική διάσταση, θεωρώντας ότι μόνον ένας ενήμερος άνθρωπος, για παράδειγμα ο Σωκράτης, είναι σε θέση να αποτιμήσει  την πραγματική ηδονή την οποία μπορεί να προσφέρει μια πράξη και, επομένως, μόνον αυτός είναι σε θέση να πάρει τη σωστή απόφαση όταν χρειάζεται να επιλέξει ανάμεσα σε δύο εναλλακτικές πράξεις.

 Μία χρονιά πριν, το 1860, ο Mill  είχε εκδώσει ένα ακόμα βιβλίο με τίτλο On Liberty (Περί ελευθερίας). Σε αυτό, αναφερόμενος στην πλευρά εκείνη της ελευθερίας την οποία αποκαλούμε αρνητική και την οποία πολύ αργότερα θα αναλύσει διεξοδικά ο Isaiah Berlin, προτείνει την ελευθερία ως τον βέλτιστο τρόπο για τη μεγιστοποίηση της ανθρώπινης ευτυχίας. Σκέψη η οποία οδηγεί κατ’ ανάγκην στη σύνδεση της ελευθερίας με την ηθική πράξη. Αυτή η συνεπαγωγή είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και νεωτεριστική, δεδομένου ότι τα πολιτικά συμφραζόμενα της εποχής του ευνοούν την άποψη ότι η ηθική είναι ένα σύνολο κανόνων επιβεβλημένων από τον Θεό.

Αν, λοιπόν, βρίσκεστε σε δίλημμα ποια μπύρα να διαλέξετε, ο Mill είναι ο άνθρωπός σας. Τουλάχιστον μέχρι να εμφανιστεί ο Immanuel Kant. Εκείνος καθόλου δεν συμπαθούσε την μπύρα. Η επιλογή της μπύρας ως ποτού, έλεγε ο Γερμανός φιλόσοφος είναι δείγμα κακού γούστου.

Πηγές:

Τζων Στιούαρτ Μιλ, Ωφελιμισμός, ελλ. μτφ. Φιλήμων Παιονίδης, Αθήνα: Πόλις, 2002.

http://joesixpack.net/blog/archives/category/weekly-column/page/2

http://www.newgrounds.com/art/view/dyb/john-stuart-mill

Ηθικά διλήμματα: Jeremy Bentham

Τι μας κάνει ηθικούς ή ανήθικους; Με ποια κριτήρια μπορεί κανείς να διακρίνει τις πράξεις σε καλές και φαύλες; Το ερώτημα γίνεται πιο πιεστικό όταν αντιμετωπίζουμε ένα ηθικό δίλημμα και πρέπει να αποφασίσουμε πώς θα ενεργήσουμε.

Στα τέλη του 18^ου και στις αρχές του 19^ου αιώνα την απάντηση ανέλαβε να δώσει ένας σπουδαίος Άγγλος φιλόσοφος, νομικός και μεταρρυθμιστής, ο Jeremy Bentham, ο οποίος υπήρξε ο ιδρυτής του αγγλικού (κλασικού ή ηδονιστικού) ωφελιμισμού, μια ηθικής θεωρίας που εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της συνεπειοκρατίας.

Για τον Bentham, οι συνέπειες, το αποτέλεσμα μιας πράξης είναι που μετράει. Επομένως, καλό είναι ό,τι προκαλεί τις βέλτιστες συνέπειες, πράγμα που απλούστατα σημαίνει πως καλό είναι ό,τι παράγει πλεόνασμα ηδονής σε σχέση με τον πόνο. Η θεωρία του έχει μια απολύτως ρεαλιστική οπτική. Όλοι ξέρουμε τι είναι ηδονή και όλοι ξέρουμε τι είναι πόνος. Αυτοί είναι, σύμφωνα με τον Bentham, οι δύο παράγοντες που κυβερνάνε τον ανθρώπινο κόσμο. Αν θέλουμε, λοιπόν, να αξιολογήσουμε μια πράξη, δεν έχουμε παρά να κάνουμε μια αριθμητική πράξη. Αν το αποτέλεσμα μας δώσει περισσότερη ηδονή, τότε η πράξη είναι καλή. Αν μας δώσει περισσότερο πόνο, τότε η πράξη είναι φαύλη. Ή, στην περίπτωση που όλες οι εναλλακτικές πράξεις πρόκειται να μας προκαλέσουν πόνο, τότε δεν έχουμε παρά να προτιμήσουμε αυτήν που θα μας προκαλέσει τον μικρότερο πόνο. Η ποσότητα είναι το σημαντικό στοιχείο!

Μια ηθική κατάλληλη για γουρούνια και όχι για ανθρώπους, θα πουν ορισμένοι αντιδρώντας στη θεωρία του.

Όμως, για να μην αδικήσουμε τον Bentham, θα πρέπει να πούμε πως, όταν μιλάει για ποσότητες, δεν αναφέρεται στην ποσότητα της ηδονής ή του πόνου στην παρούσα στιγμή, αλλά προσθέτει και μια χρονική διάσταση, μια διάσταση μονιμότητας. Ίσως η ηδονή που μας προκαλεί μια πράξη τώρα αποδεχτεί ότι δεν έχει διάρκεια, αντίθετα με μια άλλη πράξη τις οποίας η ηδονή είναι μονιμότερη.  

Δοκιμάστε τώρα να εφαρμόσετε τη θεωρία του Bentham σε συγκεκριμένα ηθικά προβλήματα. Για παράδειγμα, είναι πάντοτε ανήθικο να βασανίζεται ένας άνθρωπος; Βεβαίως, είναι η προφανής απάντηση. Η αγωνία και ο πόνος που βιώνει αυτός που βασανίζεται συνηγορεί γι’ αυτό. Κι αν αυτός ο άνθρωπος είναι ένας τρομοκράτης που με τα βασανιστήρια μπορεί να μας αποκαλύψει πού έχει κρύψει μια βόμβα προορισμένη να εκραγεί σε κάποιο δημόσιο χώρο και να σκοτώσει χιλιάδες ανθρώπους; Αν μετρήσουμε τον πόνο, σε αυτήν την περίπτωση ο πόνος των χιλιάδων ανθρώπων που μπορεί να σκοτωθούν θα είναι πολύ μεγαλύτερος από τον πόνο του ενός ανθρώπου που βασανίζεται. Τι θα αποφασίσουμε;

Πρόκειται για το περίφημο Ticking Bomb Scenario που έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις μεταξύ εκείνων που υποστηρίζουν πως τα βασανιστήρια επιτρέπονται σε ορισμένες περιπτώσεις και εκείνων που τα απορρίπτουν σε κάθε περίπτωση. 
Ο Bentham μάλλον δεν θα ταλαντευόταν για να αποφασίσει.

Πηγές για τις εικόνες:

http://www.yourbest100.com/people/top-100-philosophers/

http://en.wikipedia.org/wiki/Jeremy_Bentham