Ο Δομίνικος Θεοτοκόπουλος για τον Michelangelo

 

Ο Δομίνικος Θεοτοκόπουλος, περισσότερο γνωστός ως El Greco (=Ο Έλληνας), έφτασε στη Ρώμη το 1570. Ήταν 29 ετών και τα προηγούμενα 3 χρόνια ζούσε στη Βενετία, έχοντας εγκαταλείψει την πατρίδα του, τον βενετοκρατούμενο Χάνδακα, προκειμένου να συνεχίσει τις σπουδές του στη ζωγραφική.

Ο Michelangelo είχε πεθάνει έξι χρόνια νωρίτερα, ωστόσο η φήμη του δεν είχε καθόλου υποχωρήσει. Εθεωρείτο, όπως και όταν ήταν ζωντανός, ο αδιαμφισβήτητος δάσκαλος, ο ασυναγώνιστος καλλιτέχνης. Μ’ αυτόν, αλλά και με έναν σωρό άλλους εν ζωή καλλιτέχνες, με σπουδαιότερο ανάμεσά τους τον ηλικιωμένο πια Tiziano, έπρεπε να συναγωνιστεί ο νεαρός Κρητικός.

Κι εκείνος ζήτησε (από αυθάδεια; από απόγνωση;) από τον Πάπα Pius V να του επιτρέψει να «εισβάλει» στην Capella Sistina και –ναι!- να ζωγραφίσει πάνω από τη Δευτέρα Παρουσία του Michelangelo, καλύπτοντας έτσι και τα γυμνά που τόσο σοκάριζαν εκείνη την εποχή. Υποστήριξε, μάλιστα, ότι η ικανότητά του στη ζωγραφική δεν υπολειπόταν σε σχέση με την ικανότητα του Michelangelo και, επίσης, ότι το έργο του θα ήταν απολύτως συμμορφωμένο με το αυστηρό πνεύμα της Αντιμεταρρύθμισης που τότε επικρατούσε.

Όπως ήταν φυσικό, ο Πάπας απέρριψε την πρόταση του Θεοτοκόπουλου. Αλλά και άλλα σπουδαία πρόσωπα αντέδρασαν εντονότατα. Η πόλη δεν σήκωνε πια τον νεαρό ζωγράφο, ο οποίος ίσως γι’ αυτόν τον λόγο αναγκάστηκε να φύγει από τη Ρώμη και να αναζητήσει καινούρια πατρίδα στην Ισπανία.

Δύο ακόμα πράγματα είναι ενδιαφέροντα. 

Το πρώτο είναι ότι ο Θεοτοκόπουλος έδειξε και με άλλους τρόπους ότι δεν εκτιμούσε τη ζωγραφική του Michelangelo, αφού, όταν του ζητήθηκε να εκφέρει κρίση για το έργο του, εκείνος απάντησε ότι ο Michelangelo ήταν ένας καλός άνθρωπος που όμως δεν ήξερε να ζωγραφίζει. 

Το δεύτερο, απολύτως αντιφατικό, είναι ότι, στο έργο του με τίτλο Η εκδίωξη των εμπόρων από τον Ναό, το οποίο βρίσκεται σήμερα στη Μινεάπολη, στο Institute of Art, ο Θεοτοκόπουλος επικόλλησε, στο δεξί κάτω μέρος, έναν χωριστό μουσαμά πάνω στον οποίο είχε ζωγραφίσει τις μορφές των δασκάλων του: του Tiziano, του Michelangelo (μάλιστα, του Michelangelo!), του Giulio Clovio και του Raphael. Γιατί το έκανε αυτό; Πιθανότατα θέλοντας να αποτίσει φόρο τιμής στην τέχνη τους!  

Πηγή για την εικόνα:

https://en.wikipedia.org/wiki/Christ_Driving_the_Money_Changers_from_the_Temple_(El_Greco,_Minneapolis)#/media/File:El_Greco_(Domenikos_Theotokopoulos)_-_Christ_Driving_the_Money_Changers_from_the_Temple_-_Google_Art_Project.jpg

Μάχη τιτάνων: Leonardo da Vinci VS Michelangelo

 

Το παλιότερο όνομα του Palazzo Vecchio στη Φλωρεντία ήταν Palazzo della Signoria, επειδή εκεί συνεδρίαζε η Signoria, δηλαδή η κυβερνώσα Γερουσία της πόλης. Σε αυτό το μεγαλοπρεπέστατο κτήριο, το χολ, η μεγαλύτερη και πλουσιότερα διακοσμημένη αίθουσα, ονομάζεται Salone dei Cinquecento. Το μήκος της είναι 52 μέτρα και το πλάτος της 23.

Το 1504 η φλωρεντινή Γερουσία ανέθεσε στους δύο μεγαλύτερους τεχνίτες της εποχής, στον Leonardo da Vinci και στον Michelangelo, να διακοσμήσουν αυτήν την αίθουσα. Ο ανατολικός τοίχος κρατήθηκε για τον da Vinci και ο απέναντί του για τον Michelangelo.

Οι δύο καλλιτέχνες ήσαν ορκισμένοι αντίπαλοι. Πολύ διαφορετικοί χαρακτήρες, αυτοί οι χαρισματικοί άνθρωποι δεν μπόρεσαν ποτέ να συμπαθήσουν ο ένας τον άλλον. Μάλιστα, ο πιο παθιασμένος από τους δύο, ο Michelangelo, φανέρωνε την αποστροφή του για τον Leonardo ακόμα και δημόσια. Αυτή η διπλή παραγγελία έγινε τρόπον τινα η «μητέρα των μαχών» μεταξύ των δύο ανταγωνιστών.

Ο da Vinci άρχισε να ζωγραφίζει τη Μάχη του Anghiari, ενώ ο Michelangelo τη Μάχη της Cascina. Ποια από τις δύο θα ήταν η καλύτερη; Η πόλη χωρίστηκε σε δύο στρατόπεδα. Οι διαφωνίες μαίνονταν.

Ο da Vinci επιχειρούσε να αποδώσει την τραχύτητα της μάχης, ζωγραφίζοντας πολεμιστές πάνω σε άλογα πολέμου να παλεύουν με τρόπαιο τη σημαία. 

Αντίγραφο από τη Μάχη του Anghiari του Leonardo da Vinci,
ζωγραφισμένο το 1603 από τον Peter Paul Rubens
Παρίσι, Musée du Louvre

Ο Michelangelo ζωγραφίζει γυμνούς άντρες που κάνουν μπάνιο στον Άρνο πριν από τη σύγκρουση. Η ένταση της σκηνής, εντελώς καινούρια στην αναγεννησιακή τέχνη, αποτελεί πραγματική αισθητική επανάσταση.

Αντίγραφο από τη Μάχη της Cascina του Michelangelo,
ζωγραφισμένο το 1542 από μαθητή του
Νόρφολκ, Holkham Hall

Όμως, από μια ειρωνεία της τύχης, κανείς τους δύο δεν στέφτηκε νικητής.

Η νωπογραφία του da Vinci καταστράφηκε από λάθος του δημιουργού του. Προσπαθώντας να επιταχύνει τη διαδικασία της ξήρανσης, χρησιμοποίησε πειραματικά ένα νέο βερνίκι που κατέστρεψε τον πίνακα. Ο Michelangelo δεν προχώρησε ποτέ πέρα από μερικά προσχέδια, αφού προσκλήθηκε επειγόντως από τον Πάπα για δουλειά στη Ρώμη.

Για περίπου μια δεκαετία τα δύο μισοτελειωμένα έργα συνέχιζαν να διακοσμούν την αίθουσα. Στις ταραχές του 1512, ο Bartolommeo Bandinelli, από τη ζήλεια του για τον πολύ ανώτερό του συνάδελφο, κομμάτιασε τα προσχέδια του Michelangelo.

Το 2012 μια ομάδα ερευνητών ανακοίνωσαν ότι το έργο του da Vinci είχε διασωθεί κρυμμένο σε μια κοιλότητα, πίσω από έναν ψευδότοιχο που έχτισε για να το προστατεύσει ο Giorgio Vasari. Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν έχει αποκαλυφθεί.

 

Πηγές για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/The_Battle_of_Anghiari_(Leonardo)#/media/File:Peter_Paul_Ruben's_copy_of_the_lost_Battle_of_Anghiari.jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Cascina_(Michelangelo)#/media/File:Battagliadicascina.jpg

Μια δίκαιη τιμωρία

 

Ο Biagio Martinelli, γνωστός ως Biagio da Cesena ήταν Ιταλός ανώτερος υπάλληλος, αρχιθαλαμηπόλος του Πάπα. Τον Σεπτέμβριο του 1535, ο νέος Πάπας Paul III, επιθυμώντας να ενισχύσει το κύρος της Ρώμης και της Εκκλησίας, εξέδωσε ένα διάταγμα με το οποίο όριζε τον Michelangelo βασικό αρχιτέκτονα, ζωγράφο και γλύπτη της Αγίας Έδρας, προσφέροντάς του ετήσια αμοιβή 1200 σκούδων. Σκοπός του ήταν να πειστεί ο καλλιτέχνης να ετοιμάσει μια μνημειώδη νωπογραφία, ύψους 17 μέτρων και πλάτους 13 μέτρων, που θα κάλυπτε ολόκληρο τον τοίχο πίσω από την Αγία Τράπεζα. Τίτλος του έργου Giudizio Universale (Δευτέρα Παρουσία).

Από το 1536 έως το 1541 ο Michelangelo γέμιζε τον τοίχο με γιγάντιες ρωμαλέες μορφές. Στο κέντρο ένας αγένειος Ιησούς και γύρω του ο τρόμος και ο θάνατος. Η Παναγία, άγιοι και μάρτυρες, άγγελοι και ψυχές, ο Χάροντας και οι κολασμένοι, όλοι στοιβάζονταν βασανισμένοι και συγχρόνως τρομακτικοί μέσα στην αγωνία και στα μαρτύρια. Από αυτήν τη Δευτέρα παρουσία λείπει η ελπίδα. Δυσφορία και αποστροφή είναι τα συναισθήματα που προκαλεί. Κανένας εξωραϊσμός, μόνο αποτύπωση της αποτυχίας.

Δεν είναι, λοιπόν, περίεργο που ο Biagio, καθώς έβλεπε το έργο να παίρνει μορφή και να στοιχειώνει τον χώρο με αυτό το αποπνικτικό πανδαιμόνιο μορφών, δήλωσε δημόσια ότι ήταν πράξη μεγάλης ατιμίας το ότι είχαν αποτυπωθεί τόσες πολλές γυμνές μορφές που τόσο ξεδιάντροπα επεδείκνυαν τα απόκρυφά τους σε ένα τέτοιο ιερό μέρος. Αυτό το έργο, συνέχισε, δεν ήταν κατάλληλο για παπικό παρεκκλήσι, αλλά για λουτρό κακόφημου σπιτιού ή για ταβέρνα!

Αυτό ήταν! Ο Michelangelo του επεφύλαξε την πιο σκληρή τιμωρία: τον ζωγράφισε ως Μίνωα, κριτή δηλαδή του Κάτω Κόσμου, με γαϊδουρινά αυτιά, σύμβολα ανοησίας. Και ναι μεν κάλυπτε τα απόκρυφά του, αλλά τα κάλυπτε με ένα τεράστιο φίδι που κουλουριαζόταν στα πόδια του, ενώ οι διάβολοι σχημάτιζαν ένα απειλητικό τείχος γύρω του.

Όταν ο  Biagio διαμαρτυρήθηκε στον Πάπα για την κακομεταχείριση που υπέστη από τον Michelangelo, εκείνος αστειεύτηκε λέγοντας ότι η δικαιοδοσία του δεν έφτανε μέχρι την κόλαση και, άρα, το πορτραίτο του δεν μπορούσε να αφαιρεθεί!

 

Πηγές για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/The_Last_Judgment_(Michelangelo)#/media/File:Last_Judgement_(Michelangelo).jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/Biagio_da_Cesena#/media/File:Michelangelo-minos2.jpg

Daniele da Volterra, ο "βρακωτής"

Το 1534, με εντολή του πάπα,  ανατίθεται στον Michelangelo να ζωγραφίσει τον τοίχο πίσω από το ιερό της Capella Sixtina. Το έργο είναι επίπονο και επικίνδυνο, καθώς ο Michelangelo είναι ήδη 60 χρονών. Ο καλλιτέχνης, μέσα σε 7 χρόνια, στη διάρκεια των οποίων δεν επέτρεπε σε κανέναν να δει την πρόοδο των εργασιών τροφοδοτώντας έτσι πάρα πολλές φήμες, φιλοτεχνεί μια πολύ μεγάλη νωπογραφία (13,7 Χ 13,2) με τίτλο Giudizio universale (Δευτέρα παρουσία). Πάνω σε μπλε φόντο από λάπις λάζουλι υπάρχουν 400 μορφές, όλες εν κινήσει, και μια ατμόσφαιρα φόβου και θανάτου. 

Όταν τον Σεπτέμβριο του 1940 αποσύρονται οι πρώτες σκαλωσιές, ξεσπάει σκάνδαλο. Ο τελετάρχης του πάπα Biagio da Cesena διαμαρτύρεται στον προϊστάμενό του, αποκαλώντας τις πολύ γήινες, γυμνές μορφές του Michelangelo άσεμνες και ασεβείς. Ο Michelangelo, εξοργισμένος, αντιδρά δίνοντας τη μορφή του da Cesena σε ένα πρόσωπο της νωπογραφίας, τον Μίνωα, που απεικονίζεται γυμνός, κατατρομαγμένος, να απειλείται από ένα τεράστο φίδι τυλιγμένο γύρω του. Ο da Cesena ζητεί από τον πάπα να μην επιτρέψει την ταπείνωσή του, όμως εκείνος του απαντά ότι η εξουσία του, που απλώνεται στη γη και στον παράδεισο, δεν φτάνει μέχρι την κόλαση.

Το 1955, ο νέος πάπας Παύλος Δ΄ απαιτεί από τον Michelangelo να ντύσει τις γυμνές του μορφές, επειδή θεωρεί ότι προσβάλλουν τη χριστιανική ηθική. Ο καλλιτέχνης αρνείται απαντώντας με τόλμη: «αυτό είναι ένα ασήμαντο ζήτημα που μπορεί εύκολα να αντιμετωπιστεί. Ας συμμορφώσει ο πάπας τον κόσμο και η ζωγραφική θα ακολουθήσει».

Το έργο όμως δεν θα σωθεί. Στις 21 Ιανουαρίου 1564, έναν μήνα πριν από τον θάνατο του Michelangelo και λίγο μετά τη Σύνοδο του Trento, λαμβάνεται απόφαση οι γυμνές μορφές της Δευτέρας παρουσίας να καλυφθούν. Το έργο αυτό ανατίθεται σε έναν μαθητή του Michelangelo, τον Daniele da Volterra, ο οποίος έκτοτε φέρει το κοροϊδευτικό παρωνύμιο «Il Braghettone» (= ο Βρακωτής).

Οι επεμβάσεις του da Volterra θα αφαιρεθούν κατά την αποκατάσταση του 1994, μαζί με τα εμφανή ίχνη από την καύση κεριών και καντηλιών.

Πηγές για τις εικόνες:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Michelangelo,_Giudizio_Universale_02.jpg

http://www.biblestudy.org/biblepic/does-michelangelo-last-judgment-show-what-bible-teaches.html