Ο Dr Jekyll, ο Mr Hyde και ο Σωκράτης

Στο An Essay Concerning Human Understanding (Δοκίμιο για την ανθρώπινη νόηση) ο John Locke διαφωνεί με την καρτεσιανή θεωρία που αναφέρεται στο πρόσωπο ως ψυχοσωματική οντότητα, υποστηρίζοντας ότι ως ψυχοσωματική οντότητα νοείται ο άνθρωπος, ενώ το πρόσωπο συνοδεύεται από στοχαστική συνείδηση. Απορρίπτει, επίσης, την καρτεσιανή αντίληψη για την ψυχή ως έδρα της συνείδησης, αφού θεωρεί ότι βρίσκεται πέρας την εμπειρικής δείξεως.

Χρησιμοποιεί γι’ αυτό το παράδειγμα του εν εγρηγόρσει και του κοιμώμενου Σωκράτη. Από το παράδειγμα φαίνεται ότι η σκέψη του Σωκράτη διακόπτεται, δεν είναι συνεχής, διότι ο εν εγρηγόρσει Σωκράτης δεν έχει πρόσβαση στις σκέψεις του κοιμώμενου εαυτού του και, επιπλέον, έχει διαφορετικές μέριμνες από αυτόν.

Αν αφήσουμε κατά μέρος την επιφύλαξη για το αν ο κοιμώμενος Σωκράτης είναι πρόσωπο, δεδομένου ότι δεν έχει συνείδηση των ονειρικών του πράξεων (και ο Locke θεωρεί ότι είναι η συνείδηση που ορίζει την προσωπική ταυτότητα), προκύπτει ένα ακόμα ζήτημα. Αν ο κοιμώμενος Σωκράτης σκεφτόταν απεχθή πράγματα, είναι δίκαιο να τιμωρηθεί γι’ αυτά ο εν εγρηγόρσει, ο οποίος δεν έχει καμία μνήμη τους και, άρα, καμία συνείδηση; Σύμφωνα, λοιπόν, με τον Locke, είναι δυνατόν ένας άνθρωπος να είναι ένα σώμα με διαφορετικές συνειδήσεις οι οποίες δεν επικοινωνούν καθόλου μεταξύ τους.

Ένα συμπέρασμα που μας θυμίζει πολύ την περίπτωση του Dr Jekyll και του Mr Hyde από την ομώνυμη νουβέλα του Robert Louis Stevenson. Κανένας από τους δύο δεν έχει συνείδηση των πράξεων του άλλου. Είναι άραγε ένα και το αυτό πρόσωπο, παρότι μοιράζονται το ίδιο σώμα και την ίδια ψυχή; Όχι βέβαια, κατά τον Locke. Απλώς, στο ίδιο σώμα κατοικούν δύο πρόσωπα, το ένα παρόν την ημέρα και το άλλο τη νύχτα. Κι αν αυτά είναι τελείως ανεξάρτητα, χωρίς ο νους τους να επικοινωνεί, τότε εντάξει, κανένα πρόβλημα. Αυτό είναι κάτι εντελώς φυσιολογικό και δεν πρόκειται για την παθολογική περίπτωση της διαταραχής προσωπικότητας!

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dr_Jekyll_and_Mr_Hyde_poster_edit2.jpg

Διπλά: Dr Jekyll and Mr Hyde

Η ιδέα της ανθρώπινης διπλότητας, του εσωτερικού αγώνα ανάμεσα στο καλό και στο κακό, εκφράζεται υποδειγματικά στη νουβέλα του Robert Louis Stevenson με τίτλο Strange Case of  Dr Jekyll and Mr Hyde (Η μυστηριώδης υπόθεση του δόκτωρος Τζέκυλ και του κυρίου Χάϊντ), που κυκλοφόρησε στο Λονδίνο το 1886.

Ένας επιστήμονας, ερωτευμένος με την έρευνα και τη γνώση, όπως εξάλλου είναι ολόκληρη η δυτική κοινωνία από την Αναγέννηση και μετά, ανακαλύπτει ένα φάρμακο που υποτίθεται ότι θα διαχώριζε στον άνθρωπο το καλό από το κακό (αυτές τις δυο ουσίες που συνυπάρχουν και συγκροτούν την ανθρώπινη ταυτότητα). Για πειραματόζωο χρησιμοποιεί τον εαυτό του. Όμως, τα πράγματα δεν πηγαίνουν όπως τα έχει σχεδιάσει. Αντί το καλό να νικήσει και να απομακρύνει το κακό, οι δύο ποιότητες εναλλάσσονται κάθε φορά που πίνει το φάρμακο: ο Dr Jekyll γίνεται Mr Hyde και αντιστρόφως. Ο άγγελος γίνεται σατανάς.  Η ζωή η αφοσιωμένη στις σπουδές διακόπτεται από πράξεις απεχθείς και εγκληματικές. Και η συμφορά λίγο-λίγο γίνεται απόλαυση. Να κάνεις τις πιο ακατονόμαστες πράξεις, αυτές που ποτέ δεν θα είχες τολμήσει να κάνεις από τον φόβο της τιμωρίας και της δημόσιας διαπόμπευσης. Να τις κάνεις δίχως να διατρέχεις κανέναν κίνδυνο. Μέχρι που η συγκαταβατικότητα στο κακό αρχίζει να ανατρέπει την ισορροπία: το καθαρό κακό του Mr Hyde αρχίζει να νικάει τον αξιοπρεπή Dr Jekyll. Οπότε, μόνη λύση είναι η επιλογή. Ο «φαρμακός» πρέπει να διαλέξει ποιος από τους δυο θα είναι. Η επικράτηση του ενός σημαίνει κατ’ ανάγκην το τέλος του διπλού του. Ο Dr Jekyll αυτοκτονεί, όμως ο Utterson, ο δικηγόρος και στενός του φίλος, νεκρό βρίσκει τον Mr Hyde.

Στη νουβέλα του Stevenson, τα δύο πρόσωπα, τα οποία στην αρχή ήσαν ξεχωρισμένα, καθώς προχωρεί η υπόθεση συμπίπτουν όλο και περισσότερο. Το κακό όλο και περισσότερο εσωτερικεύεται, καθώς η αμαρτία και η λαγνεία ασκούν μια ακατανίκητη γοητεία στον ενάρετο επιστήμονα. Ο Dr Jekyll (όνομα που ηχεί όπως η φράση: je kill), αντί να σκοτώσει το κακό που κρύβεται (εκεί παραπέμπει το όνομα Hyde) μέσα του, το φέρνει στην επιφάνεια και του δίνει τη δυνατότητα να διεκδικήσει τον χώρο και τα δικαιώματά του.  Ο Mr Hyde, παίρνοντας τη θέση του Dr Jekyll την ώρα του θανάτου του, καταδεικνύει την επικράτηση του κακού. 

Πηγές για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/Strange_Case_of_Dr_Jekyll_and_Mr_Hyde#/media/File:Jekyll_and_Hyde_Title.jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/File:JekyllHyde1931.jpg