Γεωπολιτική: Nicholas J. Spykman

«Όποιος ελέγχει την «περίμετρο», ελέγχει την Ευρασία. Όποιος ελέγχει την Ευρασία, ελέγχει τα πεπρωμένα του κόσμου»:  απαντάει στον Halford Mackinder ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Nicholas J. Spykman, υιοθετώντας και συγχρόνως τροποποιώντας τη σκέψη του Βρετανού.   

Ο Spykman πιστεύει ότι η σπουδαιότητα που ο Mackinder απέδωσε στην ηπειρωτική ζώνη είναι υπερβολική. Η πραγματική δύναμη, υποστηρίζει, βρίσκεται στην περίμετρο της Ευρασίας, στα περιφερειακά εδάφη, στη λεγόμενη «στεφάνη» (Rimland), η οποία συμπίπτει με το «εσωτερικό τόξο» του Mackinder και περιλαμβάνει τη Δυτική Ευρώπη, την Τουρκία, το Ιράκ, το Πακιστάν, το Αφγανιστάν, την Κίνα την Κορέα και την Ανατολική Σιβηρία. Ο κυρίαρχος αυτής της ζώνης είναι αυτός που θα ελέγξει ολόκληρο τον κόσμο, ισχυρίζεται, επειδή αυτός μπορεί να εμποδίσει τη μεγάλη χερσαία δύναμη της Heartland να αποκτήσει πρόσβαση στη θάλασσα.

Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, κίνδυνο για την παγκόσμια ισορροπία αποτελούσαν οι Γερμανοί, οι οποίοι προσπάθησαν να ενώσουν την Ευρασία κατακτώντας τη Σοβιετική Ένωση. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, από τις δυνάμεις του άξονα, η μεν Γερμανία επεδίωξε την κυριαρχία της Ευρώπης η δε Ιαπωνία την κυριαρχία της Ασίας. Εάν τα κατάφερναν, τότε η Αμερική θα έχανε την ισχύ της, αφού το Δυτικό Ημισφαίριο θα υπέκυπτε στον θανατηφόρο εναγκαλισμό εκ μέρους του Παλαιού Κόσμου. Μετά τον δεύτερο πόλεμο, η απειλή προερχόταν πλέον όχι από την ηττημένη Γερμανία, αλλά από τη Σοβιετική Ένωση.

Ο Spykman εξέδωσε το βασικό του έργο, με τίτλο America’s Strategy in World Politics (Η αμερικανική στρατηγική στην παγκόσμια πολιτική), το 1942, δηλαδή τη χρονιά κατά την οποία η Αμερική εισήλθε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι απόψεις του Spykman, ο οποίος τονίζει εμφατικά ότι η αμερικανική διοίκηση πρέπει να εμποδίσει την κατάληψη της Rimland από κάποια άλλη δύναμη, επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό τη γεωστρατηγική της Αμερικής. Η αντίληψη του απομονωτισμού (isolationism), που θεωρούσε ότι η περικύκλωσή της από θάλασσα προστατεύει την Αμερική, εγκαταλείφθηκε. Ο Spykman, αντίθετα, πρότεινε τη δημιουργία μιας ζώνης αμυντικών συμμαχιών που θα προστάτευαν την κεντρική ήπειρο. NATO (North Atlantic Treaty Organization), CENTO (Central Treaty Organization ή, αλλιώς, Bagdad Pact) και SEATO (Southern Asia Treaty Organization) είναι οι πρακτικές εφαρμογές αυτής της θέσης.

Πηγή για τις εικόνες:

http://doctorpence.blogspot.com/2017/01/map-on-monday-three-geostrategists-and.html

Γεωπολιτική: Halford John Mackinder

Το 1904 ένα άρθρο με τον τίτλο “The Geographical Pivot of History” («Ο γεωγραφικός άξονας της ιστορίας») υποβάλλεται στη βρετανική Royal Geographical Society, το οποίο υπογράφεται από τον σαραντατριάχρονο γεωγράφο Halford John Mackinder.

Ο αρθρογράφος υποστηρίζει ότι ο έλεγχος αυτού του «άξονα», στον οποίο περιλαμβάνεται η χερσαία μάζα της Ανατολικής Ευρώπης και ολόκληρη η Ασία (μια ευρασιατική ηπειρωτική περιοχή), είναι καθοριστικός για τον παγκόσμιο έλεγχο. Αυτός ο «άξονας» περιβάλλεται από ένα «εσωτερικό παράκτιο τόξο», του οποίου η περιοχή είναι μικτή (θαλάσσια και ηπειρωτική). Πέρα από αυτό, υπάρχει το υπόλοιπο του κόσμου, μια εξολοκλήρου θαλάσσια περιοχή, που ο Mackinder την ονομάζει «εξωτερικό παράκτιο τόξο». Στην περίπτωση που η ισορροπία δυνάμεως διαταραχθεί υπέρ του κράτους το οποίο ελέγχει τον «άξονα» και αυτό επεκταθεί μέχρι την Ευρασία, τότε μια παγκόσμια αυτοκρατορία θα κάνει την εμφάνισή της, προβλέπει ο Mackinder, εκφράζοντας έτσι την αγωνία του για μια ενδεχόμενη συμμαχία της Γερμανίας με τη Ρωσία.

Το 1919, όταν ο πρώτος μεγάλος πόλεμος έχει τελειώσει, ο Mackinder επανέρχεται αναπτύσσοντας περαιτέρω τη θεωρία του στο έργο του Democratic Ideas and Reality (Δημοκρατικά ιδεώδη και πραγματικότητα). Αυτήν τη χρονιά θεμελιώνεται η έκτοτε γνωστή ως «θεωρία του θεμελιώδους χώρου». Heartland (=καρδιά της γης) είναι ο όρος που ο ίδιος ο Mackinder χρησιμοποιεί. Στην ουσία πρόκειται για την Ευρασία, για την καρδιά της «Παγκόσμιας Νήσου» (World Island), όπως είναι ο όρος με τον οποίο ο Mackinder ονομάζει την ενότητα των τριών ηπείρων (της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής), οι οποίες καλύπτουν τα 2/3 του συνόλου της χερσαίας επιφάνειας της γης και τα 7/8 της πληθυσμιακής της κατανομής. «Όποιος ελέγχει την Ανατολική Ευρώπη, ελέγχει τον «θεμελιώδη χώρο» (Heartland). Όποιος ελέγχει τη Heartland, ελέγχει την «Παγκόσμια Νήσο» (World Island). Όποιος ελέγχει την «Παγκόσμια Νήσο», ελέγχει τον κόσμο»: είναι το αποφθεγματικό συμπέρασμά του, το οποίο διατυπώνεται από τον  Mackinder και πάλι υπό την απειλή της γερμανικής επανάκαμψης και το οποίο θεμελιώνει μια νέα ερμηνεία της Ιστορίας, βασισμένη στη διαμάχη ανάμεσα στις χερσαίες και στις θαλάσσιες δυνάμεις.

Την ώρα που οι «ειρηνοποιοί» συνεδριάζουν στο Παρίσι, αγκιστρωμένοι στον ιδεαλισμό του Woodrow Wilson, ο Mackinder προσπαθεί να μπολιάσει τη σκέψη τους με τον ρεαλισμό του. Δεν εισακούγεται. Οι διαπραγματευτές προβαίνουν στη δημιουργία ενδιάμεσων μεταξύ Σοβιετικής Ένωσης και Γερμανίας ουδέτερων κρατών (buffer states), τα οποία όμως αποδεικνύονται αναποτελεσματικά αναχώματα. Ο δεύτερος μεγάλος πόλεμος καταφθάνει ταχύτατα.

Η τρίτη σπουδαία πραγματεία του Mackinder, με τίτλο “The Round World and the Winning of the Peace” («Ο κυκλικός κόσμος και ο κύκλος της ειρήνης»), δημοσιεύεται το 1943, στο απόγειο του πολέμου. Η αεροπορία έχει αλλάξει τον τρόπο του πολέμου και ο Mackinder χρειάζεται να επανεξετάσει τις θέσεις του. Καταλήγει πως καμία τροποποίηση δεν είναι αναγκαία και συγχρόνως συλλαμβάνει, υπό το πρίσμα της γεωπολιτικής, την ιδέα της ατλαντικής συμμαχίας.  

Οι απόψεις του Mackinder δεν θα δοκιμαστούν στην πράξη, εφόσον καμία δύναμη στην ιστορία δεν κατάφερε ποτέ να καταλάβει ταυτόχρονα και τις τρεις περιοχές γεωπολιτικού ενδιαφέροντος. Αξιοποιούνται, όμως, από τις δυτικές δυνάμεις στη διάρκεια του ψυχρού πολέμου (όταν η Σοβιετική Ένωση ελέγχει τις χώρες του ανατολικού μπλοκ). «Πολιτική της ανάσχεσης» (containement) ονομάζεται στρατηγική των δυτικών δυνάμεων, που ορίζεται ως η προσπάθεια μιας δύναμης να εμποδίσει την επέκταση του εχθρού και η οποία στη σκέψη του Mackinder εξειδικεύεται ως παρεμπόδιση της απρόσκοπτης πρόσβασης του αντιπάλου στη θάλασσα.

Μέχρι σήμερα, παρότι οι απόψεις του Mackinder έχουν σε πολλά σημεία ξεπεραστεί, εξακολουθούν να θεωρούνται σημαντικές και, πάντως, ο εισηγητής τους αντιμετωπίζεται ως θεμελιωτής της γεωπολιτικής και της γεωστρατηγικής.

Πηγές για τις εικόνες:

https://en.wikipedia.org/wiki/The_Geographical_Pivot_of_History

https://en.wikipedia.org/wiki/Halford_Mackinder#/media/File:Halford_Mackinder_(1).jpg

Περί γεωπολιτικής

Ο όρος «γεωπολιτική» μετράει ήδη έναν αιώνα διάρκεια ζωής, αν και η διάδοσή του στην Κεντρική Ευρώπη συνδέεται με τον Μεσοπόλεμο και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ παγκοσμίως άρχισε να χρησιμοποιείται αργότερα. Γεωπολιτική είναι η ανάλυση των γεωγραφικών επιδράσεων οι οποίες ασκούνται στον συσχετισμό δυνάμεων της διεθνούς πολιτικής. Οι πρώτες ευρωπαϊκές χρήσεις του όρου τον επιβάρυναν όμως με αρνητικές συμπαραδηλώσεις: πριν ακόμη εδραιωθεί ο ναζισμός η Γερμανία προέβαλε γεωπολιτικά επιχειρήματα για να αιτιολογήσει τις διεθνείς αξιώσεις της, ενώ οι Ναζί υιοθέτησαν τις αρχές της γεωπολιτικής για να εξυπηρετήσουν τις επιδιώξεις τους.

Πέρα όμως από το αρνητικό φορτίο της λέξης, η γεωπολιτική υπήρξε μία ακόμα παράμετρος που, στο πλαίσιο της κεντρικής έννοιας του αυτοπροσδιορισμού, συνήθως υποστήριξε και ερμήνευσε εθνικά, πολιτικά και ιστορικά αιτήματα, όπως η αυτοδιάθεση, ο πολιτικός και θρησκευτικός προσανατολισμός, η εδαφική ακεραιότητα κ.λπ., και η οποία στη διπλωματική και πολιτική πράξη συγκεκριμενοποιήθηκε ως απόκτηση φυσικών συνόρων, ως πρόσβαση σε σημαντικούς θαλάσσιους δρόμους, ως έλεγχος χερσαίων περιοχών με στρατηγική σημασία. Εξάλλου, γεωπολιτικά συμφέροντα, σαν αυτά που μόλις αναφέρθηκαν, συνεπάγονται και ορισμένη στρατηγική διαχείριση. Κατ’ επέκταση, η γεωπολιτική συνδέθηκε στενότατα με τη γεωστρατηγική.

Προκειμένου να δείξω το ερμηνευτικό εύρος της γεωπολιτικής αναφέρω την πιο προβεβλημένη από τις θεωρίες της (η οποία μάλιστα μας αφορά άμεσα) που είναι γνωστή με το όνομα «θεωρία του θεμελιώδους χώρου» (Heartland). Σύμφωνα με αυτήν, στο πλαίσιο της παγκόσμιας πολιτικής, οι δημοκρατικές χώρες, για λόγους επιβίωσης και άμυνας, θα έπρεπε  να έχουν υπό τον έλεγχό τους έναν θεμελιώδη χώρο που, κατά τον εισηγητή της θεωρίας Sir Halford Mackinder, καλύπτει την «Ευρασία», δηλαδή την περιοχή από τον Έλβα έως τον Αμούρ. Στις μυστικές διαπραγματεύσεις του 1940, ο Staline και ο Hitler συμφώνησαν ρητά να αποκλείσουν την Αμερική από την Ευρασία, διατηρώντας έτσι το προνόμιο για τη διεκδίκηση της παγκόσμιας δύναμης, πράγμα που δείχνει την αξία των γεωπολιτικών δεδομένων όταν διακυβεύονται παγκόσμια συμφέροντα.  Τέλος, η Ευρασία εξακολουθεί να αποτελεί τη «σκακιέρα», κατά την έκφραση του Zbigniew Brezinski, επί της οποίας παίζεται ο αγώνας (διευκρινίζω: και ο οικονομικός) για την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία.

Άλλωστε, σημαντική είναι η σαφής σύνδεση της γεωπολιτικής με τις αρχές και τις αξίες του εθνικού κράτους. Η γεωπολιτική και η συνεπόμενη γεωστρατηγική διαχείριση αποβλέπει στην –και γεωγραφική- επισήμανση της ιδιαιτερότητας και της διαφοράς του δικού μας εθνικού κράτους αλλά και εκείνων που, με διαφορετικές κατά περίπτωση αξιώσεις, μας περιβάλλουν. Μας περιβάλλουν με τη μορφή κύκλων, ξεκινώντας από τα πλησιέστερα και, στην παγκοσμιοποιημένη πια εποχή μας κατά την οποία οι συσχετισμοί και οι αλληλεπιδράσεις είναι ευρύτεροι, φτάνοντας στα πιο απομακρυσμένα. Με άλλα λόγια, η γεωπολιτική μελετά αυτό το υπόβαθρο της διεθνούς κοινωνίας το οποίο σχηματίζουν οι πολιτικοκοινωνικές λογικές του συλλογικού αυτοπροσδιορισμού, αλλά επίσης μελετά τις πολιτικές τους προεκτάσεις και τη γεωγραφική τους έκφραση. 

Παραδειγματικά, τα εκτεταμένα επαναστατικά κινήματα του 19^ου αιώνα  πέτυχαν να εκφράσουν τη βούλησή τους για ανεξαρτησία με τη δημιουργία ενός κράτους που ενισχύθηκε και εδραιώθηκε σε μια συγκεκριμένη εδαφική περιοχή. Αυτός ο γεωγραφικός εντοπισμός, που συχνά συνοδεύτηκε από συγκρούσεις εθνικών αυτοπροσδιορισμών, πραγματοποιήθηκε εν μέσω έντονων ανταγωνισμών, οι οποίοι εν προκειμένω είχαν να κάνουν με τη διανομή της βαρέως ασθενούσης οθωμανικής αυτοκρατορίας. Το τέλος του 19^ου αιώνα, και ενώ τα σχετικά με τη διανομή διευθετήθηκαν, δεν έθεσε τέλος στους ανταγωνισμούς, εφόσον τώρα αυτοί εκτυλίχθηκαν με κέντρο το πρόβλημα του πετρελαίου και τον έλεγχο των πηγών του. Και πάλι, πρόκειται για ζήτημα γεωπολιτικών ισορροπιών, πράγμα που αποδεικνύει ότι παρά τη ρευστότητα των ενδιαφερόντων, ο γεωγραφικός παράγοντας εξακολουθεί να παίζει ρόλο. Φαίνεται, λοιπόν, ότι η σημασία της γεωπολιτικής ανάλυσης ουδέποτε θα απολέσει τη σχετική της αξία, μολονότι στους δυσμενείς παράγοντες για την ανάπτυξή της προστίθεται η πρόοδος των επικοινωνιών και η εξάπλωση των συγκοινωνιών, δια των οποίων περιορισμοί επιβεβλημένοι στο παρελθόν από τη γεωγραφική θέση αίρονται.    

Η γεωπολιτική ανάλυση αναπτύχθηκε, όπως είναι εύλογο, στα ισχυρότερα κράτη, σε αυτά δηλαδή τα κράτη που επεδίωξαν και κατάφεραν να παίξουν ηγετικό ρόλο στη διεθνή πολιτική. Όμως, και τα μικρότερα κράτη στράφηκαν στη μελέτη της, επειδή γρήγορα διαπίστωσαν ότι η εθνική τους πολιτική μπορεί να γίνει πιο αποτελεσματική όταν προηγείται η γνώση των γεωγραφικών παραγόντων που υπόκεινται στις στρατηγικές και διπλωματικές κινήσεις συμμάχων και αντιπάλων, από τη μια, αλλά και προσδιορίζουν, από την άλλη, τις προϋποθέσεις για τη δική τους εθνική ασφάλεια. Θα προσέθετα ότι αυτό ισχύει ακόμα περισσότερο για χώρες όπως η Ελλάδα, για την οποία πολλές φορές ακούμε -αλλά και οι ίδιοι υποστηρίζουμε- πως γεωγραφικά βρίσκεται σε θέση προνομιακή, πράγμα που επηρεάζει αναπόφευκτα τους συσχετισμούς δυνάμεων της περιοχής αλλά και τις συμμαχίες ή τις αντιπαλότητες.

Πηγές για τις εικόνες:

http://www.iene.eu/iene-launches-first-ever-course-on-geopolitics-and-energy-p1382.html

https://theusbport.com/beginners-guide-international-relations-geopolitics-1/608

Η μεγάλη σκακιέρα

Ζούμε κι εμείς, όπως η Αλίκη του Carroll, σε μια μεγάλη σκακιέρα. Ονομάζεται Ευρασία και είναι μια υπερήπειρος. Μια συμπαγής ζώνη που περιλαμβάνει την πρώην Σοβιετική Ένωση με τις γειτονικές της ασιατικές χώρες (Κίνα, ινδική υποήπειρο, Ινδοκίνα) και την Ευρώπη. Εκεί ζει το μεγαλύτερο τμήμα του παγκόσμιου πληθυσμού και εκεί αναπτύσσεται η μεγαλύτερη οικονομική δραστηριότητα, δεδομένου ότι εκεί βρίσκονται οι περισσότεροι φυσικοί πόροι.

Πάνω σ’ αυτήν, χρόνια τώρα, παίζεται μια σκληρή παρτίδα γεωστρατηγικής υπεροχής. Είναι στην ουσία ένα λάφυρο. Πρώτος το επεσήμανε ο Halford Mackinder, ο Άγγλος γεωγράφος, ακαδημαϊκός και διευθυντής του London School of Economics, ο οποίος στα τέλη του 19^ου και στις αρχές του 20^ού αιώνα υπήρξε ένας από τους πρωτοπόρους της γεωπολιτικής και της γεωστρατηγικής. Όποιος κατέχει το κέντρο της Ευρασίας (τη Ρωσία) ελέγχει τρεις ηπείρους, και εν τέλει ελέγχει τον κόσμο, υποστήριξε.

Σε αυτήν την ιδέα επανέρχεται ο Zbigniew Kazimierz Brezinski, ο Πολωνός θεωρητικός της γεωστρατηγικής, καθηγητής στο Harvard και σύμβουλος εξωτερικής ασφαλείας στην κυβέρνηση του προέδρου Jimmy Carter. Η Αμερική, ισχυρίζεται, η οποία, μετά την κατάρρευση του αιώνιου αντιπάλου της και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, αναδείχθηκε ως η πρώτη και μόνη παγκόσμια υπερδύναμη, μπορεί να διασφαλίσει την εξέχουσα θέση της στον κόσμο, εφόσον αποκτήσει τον έλεγχο αυτής της εκτεταμένης περιοχής. Αν η κυριαρχία της Αμερικής στην Ευρασία αμφισβητηθεί, αυτό θα αποτελέσει κρίσιμο πλήγμα στην πρωτοκαθεδρία της, υποστηρίζει ο Brezinski. Το ζήτημα είναι με ποιον τρόπο θα ρυθμίσει τις σχέσεις και θα διαχειριστεί τις συγκρούσεις στην Ευρώπη, στην Ασία και στη Μέση Ανατολή, έτσι ώστε να αποτρέψει την εμφάνιση και τις διεκδικήσεις κάποιας υποψήφιας αντίπαλης υπερδύναμης. Ο Brezinski θα ήταν ικανοποιημένος εάν ασκείτο πίεση επί της Ρωσίας (ακόμα και με ακρωτηριασμό της), έτσι ώστε να μην είναι δυνατόν να αποτελέσει απειλή για τα αμερικανικά συμφέροντα. Επιπλέον, διαβλέπει την αυξανόμενη σημασία της Ινδίας ως στρατηγικού εταίρου της Αμερικής στη Νότιο Ασία, ενώ δεν παραλείπει να διατυπώσει την ανησυχία του για την ενδυνάμωση της Κίνας  και να τονίσει την ανάγκη ενσωμάτωσης του Ιράν στη διεθνή κοινότητα.

Το έργο του Brezinski The Grand Chessboard, γραμμένο το 1997, κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Α.Α. Λιβάνη έναν χρόνο αργότερα, σε μετάφραση της Ελένης Αστερίου, με τον τίτλο Η μεγάλη σκακιέρα. Υπότιτλος του έργου: Η αμερικανική υπεροχή και οι γεωστρατηγικές της επιταγές.

Πηγές για τις εικόνες:

http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%85%CF%81%CE%B1%CF%83%CE%AF%CE%B1#/media/File:LocationEurasia.png

http://ultraculture.org/blog/2013/11/01/zbigniew-brzezinski-vs-global-awakening/