Ο Θαλής και η πρακτική φιλοσοφία

Για τον φιλόσοφο Θαλή από τη Μίλητο, που γεννήθηκε περίπου το 630 π.Χ., παραδίδονται διάφορες ιστορίες.

Η πρώτη από αυτές εξιστορείται από τον ιστορικό Ηρόδοτο ο οποίος έζησε δύο αιώνες αργότερα. Ο Θαλής, λοιπόν, λέει ο Ηρόδοτος, προέβλεψε με επιτυχία την έκλειψη ηλίου του 585 π.Χ.  Την ημέρα της έκλειψης δύο τρομεροί στρατοί είχαν παραταχθεί ο ένας απέναντι από τον άλλο: ο στρατός της Λυδίας και ο στρατός της Μηδίας. Η έκλειψη τους κατατρόμαξε, επειδή την θεώρησαν ως θεϊκή προειδοποίηση. Οι στρατιώτες εγκατέλειψαν το πεδίο της μάχης. Στα νεότερα χρόνια οι αστρονόμοι κατέληξαν ότι αυτή η έκλειψη έλαβε χώρα στις 28 Μαΐου. Και τι παράξενο! Μπορούμε με ακρίβεια να χρονολογήσουμε μια μάχη που δεν έγινε! Ο Θαλής, πάντως, σε αυτήν του την πρόβλεψη αξιοποίησε τις γνώσεις αστρονομίας που μόλις είχε αποκτήσει από το εκπαιδευτικό ταξίδι του στην Αίγυπτο.

Τη δεύτερη ιστορία την εξιστορεί ο Πλάτων στον Θεαίτητο. Ο Θαλής περπατούσε ένα όμορφο έναστρο βράδυ μελετώντας τα αστέρια. Απορροφημένος όπως ήταν, έπεσε σε ένα πηγάδι! Μια νεαρή Θρακιώτισσα δούλη, που τον άκουσε να φωνάζει, παρατήρησε κοροϊδευτικά ότι ο φιλόσοφος ήταν ικανός να μελετάει τα αστέρια, αγνοούσε όμως τι γίνεται κάτω από τα πόδια του!

Η τρίτη ιστορία, που την αφηγείται ο Αριστοτέλης, έρχεται να βάλει τα πράγματα στη θέση τους. Ο Θαλής δεν ήταν κανένας ονειροπαρμένος, αλλά ένας πολύ πρακτικός άνθρωπος. Η ίδια η φιλοσοφία έχει μια απολύτως πρακτική διάσταση, γι’ αυτό καλό είναι οι άνθρωποι να την μελετούν. Όταν, λοιπόν, έφτασαν στα αυτιά του Θαλή οι κατηγορίες των συμπολιτών του ότι η φιλοσοφία είναι μια άχρηστη γνώση κι αυτός ένας άχρηστος φτωχός, εκείνος πείσμωσε. Εντάξει, οι φιλόσοφοι δεν παραενδιαφέρονται για το χρήμα και τα υλικά αγαθά, αλλά ανόητοι δεν είναι. Αν ήθελαν, θα μπορούσαν να γίνουν μεγάλοι και τρανοί. Έτσι, αξιοποιώντας όσα ήξερε, προέβλεψε ότι την επόμενη χρονιά η παραγωγή λαδιού θα ήταν άφθονη. Η πρόβλεψή του επαληθεύτηκε και ο Θαλής πλούτισε, αφού είχε προηγουμένως  είχε φροντίσει να αγοράσει κοψοχρονιά όλα τα ελαιοτριβεία της Μιλήτου.

Ο φιλόσοφος, που έχει τιμηθεί με την κατάταξή του στον κατάλογο των Επτά Σοφών και έχει θεωρηθεί ιδρυτής της επιστήμης και της δυτικής φιλοσοφίας, ανάγει την αρχή του κόσμου σε ένα μοναδικό στοιχείο, στο νερό. Τουλάχιστον έτσι αναφέρει ο Αριστοτέλης στις περίφημες τρεις επιγραμματικότατες θέσεις που τις αποδίδει στον Θαλή (αν και καθόλου δεν είμαστε βέβαιοι ότι πράγματι αυτός τις διατύπωσε έτσι): α) τα πάντα γεννιούνται από το νερό, β) το νερό είναι αρχή των πάντων και γ) η γη επιπλέει πάνω στο νερό.  

Ο Θαλής πέθανε στα 78 του χρόνια από θερμοπληξία την ώρα που παρακολουθούσε έναν αθλητικό αγώνα.

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nuremberg_chronicles_f_59r_2.png

Francis Bacon: Για τα δόντια του αλόγου

Το σωτήριον έτος 1432 μια οδυνηρή διαμάχη συντάραξε μια ομάδα μοναχών. Το πρόβλημα ήταν ο αριθμός των δοντιών στο στόμα ενός αλόγου. Για δεκατρείς μέρες η διαφωνία μαινόταν. Κατέφυγαν στα αρχαία βιβλία και στα χρονικά. Το έργο του Αριστοτέλη μελετήθηκε εξονυχιστικά. Η απάντηση, όμως, δεν βρέθηκε. Τότε, τη δέκατη τέταρτη ημέρα, ένας νεότερος και πιο αφελής μοναχός ζήτησε από τους ανωτέρους του την άδεια να πάει στους στάβλους, να ανοίξει το στόμα ενός αλόγου και να μετρήσει τα δόντια του! Η αξιοπρέπεια των υπολοίπων πληγώθηκε σοβαρά. Έπεσαν πάνω του και τον χτύπησαν. Στη συνέχεια, τον απέβαλαν από το μοναστήρι, επειδή θεώρησαν ότι σίγουρα ο Σατανάς είχε πειράξει τον νου του, βάζοντάς τον να κηρύσσει ανίερους και ανυπόφορους τρόπους εύρεσης αλήθειας που έρχονταν σε αντίθεση με όλες τις διδασκαλίες των Πατέρων. Κατόπιν τούτου, η διαμάχη κηρύχθηκε περαιωθείσα, αφού οι μοναχοί συμφώνησαν πως το πρόβλημα θα παραμείνει ένα αιώνιο μυστήριο λόγω έλλειψης ιστορικών και θεολογικών αποδείξεων!΄

Αυτή η μικρή ιστορία αποδίδεται –αν και χωρίς βεβαιότητα- στον ελισαβετιανό φιλόσοφο Francis Bacon, ο οποίος πίστευε ότι η αφηρημένη εικοτολογία του Αριστοτέλη δεν ήταν κατάλληλη για να αποκαταστήσει την κυριαρχία του ανθρώπου στη φύση. Βάλθηκε, λοιπόν, να την επεκτείνει και να την διορθώσει. Ο Bacon απέρριπτε τις δογματικές υποθέσεις και τις βιαστικές γενικεύσεις. Υποστήριζε ότι οι γενικές αλήθειες πρέπει να προσδιορίζονται με μια σταδιακή άνοδο από τον μικρότερο στον μεγαλύτερο βαθμό καθολικότητας. Και τόνιζε ότι απαιτείται προσεκτική παρατήρηση της φύσης και των τρόπων της. Μάλιστα, ο ίδιος συνέταξε πίνακες των παρατηρήσεών του, χρησιμοποιώντας μια διαδικασία διαγραφής, ώστε να ανακαλύψει ποιες από τις ιδιότητες που συνοδεύουν μια δεδομένη κατάσταση είναι μόνιμες και ποιες είναι τυχαίες. Όπως ο νεοφώτιστος καλόγερος, έτσι και ο Bacon ανέπτυξε μια μέθοδο ριζωμένη στον κόσμο που μπορούμε να εποπτεύσουμε, που μπορούμε να δούμε και να αγγίξουμε.

Κάποιους αιώνες αργότερα ο Σκωτσέζος φιλόσοφος David Hume ανέδειξε τα μειονεκτήματα της επαγωγικής μεθόδου του Bacon και άλλων με την εξής φράση: «Αντιπαραβάλλω το ένα θαύμα με το άλλο … και πάντοτε απορρίπτω το μεγαλύτερο».

Ο Francis Bacon ήταν θύμα της μεθόδου του. Το 1626, όταν, επιχειρώντας να ανακαλύψει τα μυστικά της κατάψυξης, γέμισε μια χήνα με χιόνι, άρπαξε ένα κρύωμα που τον οδήγησε στον θάνατο!

Πηγή για την εικόνα:

https://pixabay.com/el/photos/%CE%AC%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%BF-%CE%B2%CE%BF%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%84%CF%8C%CF%80%CF%89%CE%BD-%CF%86%CF%8D%CF%83%CE%B7-%CE%B6%CF%8E%CE%B1-197199/

Το όνειρο του Dickens

Στο Μουσείο Charles Dickens, που βρίσκεται σε ένα από τα σπίτια όπου κατοίκησε ο συγγραφέας μαζί με τη σύζυγό του Catherine, στον αριθμό 48 της οδού Daughty στο Holborn του Λονδίνου, εκτίθεται μια μισοτελειωμένη ακουαρέλα του βικτωριανού καλλιτέχνη Robert William Buss. Ένας πίνακας που είναι γνωστός ως Dickens’ Dream (Το όνειρο του Dickens).

Ο Buss είχε προσληφθεί από τους εκδότες του συγγραφέα να εικονογραφήσει τα Pickwick Papers (Τα χαρτιά του Pickwick). Ήταν ένα project που προτάθηκε στον εκδοτικό οίκο Chapman & Hall από τον εικονογράφο Robert Seymour, ο οποίος είχε δημιουργήσει μια σειρά εξαιρετικών σκίτσων. Όμως, έλειπε το κείμενο. Ο εικοσιπεντάχρονος Dickens κρίθηκε ο πιο κατάλληλος να αναλάβει αυτήν την ιδιαίτερη δουλειά. Ανάμεσα στον Μάρτιο του 1836 και στον Οκτώβριο του 1837 ο Dickens έγραψε ένα έξυπνο κείμενο με πολλούς σπουδαίους χαρακτήρες που τον καθιέρωσε ως συγγραφέα. Όμως, ο Seymour εν τω μεταξύ αυτοκτόνησε και οι εκδότες στράφηκαν στον Buss για να ολοκληρώσει το project. Η δουλειά του τους απογοήτευσε και τον απέλυσαν. Αυτή η ιστορία είχε δύο ακόμα συνέπειες, εκτός από το θορυβώδες λογοτεχνικό ντεμπούτο του Dickens. Πρώτα-πρώτα, ο Buss γνώρισε τον Dickens και στο εξής έγινε ενθουσιώδης θαυμαστής του. Κι έπειτα, ο εικονογράφος που προτιμήθηκε, ο Hablot Browne, έκανε πολύ καλή δουλειά, έτσι ώστε το πρώιμο αυτό λογοτεχνικό κόμικ γνώρισε τεράστια καλλιτεχνική και εισπρακτική επιτυχία.

Στην ακουαρέλα, ο Dickens κάθεται μπροστά από το γραφείο του, στη βιβλιοθήκη του πατρικού του σπιτιού στο Gads Hill, το οποίο αγόρασε το 1856 εύπορος πια από τη δουλειά του (εκεί μάλιστα τον βρήκε ο θάνατος to 1870). Το σκηνικό θυμίζει έντονα το χαρακτικό του Samuel Luke Fieldes με τίτλο The Empty Chair (Η άδεια καρέκλα), που χρονολογείται στα 1860 και βλέπετε πιο κάτω. Σε αυτό ο συγγραφέας είναι ηχηρά παρών μέσω της απουσίας του.

Η μορφή του συγγραφέα είναι αντιγραφή της φωτογραφίας που βλέπετε και η οποία είχε τραβηχτεί επίσης το 1860 από τους διάσημους αδελφούς φωτογράφους John και Octavious Charles Watkins.

Στο έργο του Buss, o  Dickens είναι άνετα καθισμένος, φορώντας τις παντόφλες του και ακουμπώντας τα πόδια του σε ένα χαμηλό υποπόδιο. Το δεξί χέρι του ακουμπάει στο μπράτσο της διάσημης καρέκλας του. Στο αριστερό του χέρι κρατάει ένα αναμμένο πούρο. Οι καπνοί από το πούρο δημιουργούν ένα σύννεφο σκέψεων που στροβιλίζονται πάνω από το κεφάλι του και γεμίζουν τους τοίχους του δωματίου με τα όνειρά του, με τους λογοτεχνικούς χαρακτήρες των έργων του. Όλοι, μα όλοι, είναι εκεί. Από τον γεροανόητο κύριο Samuel Pickwick μέχρι τον κακομοίρη Edwin Drood.

Ο Buss άρχισε να ζωγραφίζει τον πίνακα μετά τον θάνατο του Dickens, αλλά πέθανε χωρίς να ολοκληρώσει το έργο του.

Πηγές για τις εικόνες:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dickens_dream.jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Samuel_Luke_Fildes_-_The_Empty_Chair_(The_Graphic,_1870).jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/John_Watkins_(photographer)#/media/File:Charles_Dickens_by_Watkins_c1860.jpg

Όταν ο Πίνδαρος νικήθηκε από την Κόριννα

Πέντε φορές ηττήθηκε σε ποιητικούς αγώνες ο Πίνδαρος από την Ταναγραία Κόριννα, που είχε για δασκάλα της μια άλλη σπουδαία λυρική ποιήτρια, τη Μυρτίδα.

Ο Παυσανίας επιβεβαιώνει μία τουλάχιστον νίκη της κατά του Πινδάρου. Όταν ο περιηγητής έφτασε στην Τανάγρα, είδε –λέει- μια ζωγραφιά της Κόριννας με ταινία, σύμβολο νίκης, στο κεφάλι της. Πίνδαρον ᾄσμασι ἐνίκησεν ἐν Θήβαις (νίκησε τον Πίνδαρο σε ποιητικούς αγώνες στη Θήβα), συμπεραίνει ο Παυσανίας, ο οποίος, όμως, δεν μπορεί να το καταπιεί. Μια ποιήτρια από την άσημη Τανάγρα να νικήσει τον μεγάλο Πίνδαρο! Γυναικῶν τότε ἢδη καλλίστη τό εἶδος (ήταν η πιο όμορφη ανάμεσα στις γυναίκες), λέει, υπαινισσόμενος ότι η νίκη της δεν είχε να κάνει με την ποιητική της δεξιοσύνη, αλλά με την υπέρλαμπρη ομορφιά της που γοήτευε τους ακροατές και τους κριτές. Κι ακόμα, η διάλεκτος που χρησιμοποιούσε δεν ήταν η δυσνόητη πινδαρική δωρική, αλλά η οικεία βοιωτική διάλεκτος.

Την ίδια προκατάληψη για την ποιήτρια εκδηλώνει και ο Ρωμαίος σοφιστής Αιλιανός που έζησε τον 2ο μ.Χ. αιώνα. Αυτός είναι που καταγράφει τις πέντε νίκες της. Όμως, τις αποδίδει στο ότι οι διαγωνιζόμενοι κρίθηκαν από αμαθείς, τονίζοντας μάλιστα πόσο σφοδρά ο Πίνδαρος επέκρινε τους ακροατές για την αμουσία τους.

Όσο κι αν ψάχνουν όλοι για δικαιολογίες, προκειμένου να δικαιώσουν τον «ένα και μοναδικό» Πίνδαρο, ο ίδιος αρνείται να καταπιεί την ήττα του. Καμία φιλόφρων διάθεση δεν μπορεί να συγκρατήσει την οργή του. Κι έμεινε στους αιώνες ο χαρακτηρισμός σῦς (γουρούνα) που εκτόξευσε εναντίον της Κόριννας, για να στιγματίζει όχι την ποιήτρια, αλλά τον ίδιο τον Πίνδαρο, που απέδειξε εμπράκτως ότι δεν ήξερε να χάνει και κυρίως ότι δεν ήταν ούτε αβρός, ούτε αξιοσέβαστος ούτε μεγαλόπρεπος.

Πηγή για εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:William_Blake,_Visionary_Head_of_Corinna_The_Theban_smaller.jpg

Το σφυρί του Nietzsche

Δεν θα λέγαμε ότι ο Friedrich Nietzsche, ο φιλόσοφος της αιώνιας επιστροφής, ήταν ένας αισιόδοξος φιλόσοφος ή ένας χαριτωμένος άνθρωπος. Μάλιστα, ήταν το ακριβώς αντίθετο: ένας μισάνθρωπος που είχε βάλει στόχο να υπονομεύει και να κατεδαφίζει ό,τι θύμιζε παράδοση ή σύμβαση. Και κατεδάφιζε με σφυρί, όπως παραδεχόταν ο ίδιος στο τελευταίο έργο που έγραψε έχοντας σώας τας φρένας, με τίτλο Gotzen-Dammerung (Το λυκόφως των ειδώλων) και με τον εύγλωττο υπότιτλο Wie man mit dem Hammer philosophiert (Πώς μπορεί κανείς να φιλοσοφεί με το σφυρί), το οποίο γράφτηκε το 1888 και εκδόθηκε τον επόμενο χρόνο.

Τι ακριβώς περιλαμβάνει το πλάνο κατεδάφισής του; Ολόκληρο τον φιλοσοφικό κανόνα του νεωτερικού δυτικού πολιτισμού, που έχει την αφετηρία του στον Πλάτωνα. Όλα τα κούφια είδωλα ισοπεδώνονται σαν πύργοι από τραπουλόχαρτα, θρησκείες και μεταφυσική εξουδετερώνονται. Βοή και αντάρα προκαλείται. Κι όταν κατακαθίσει η σκόνη; Μετά τι; Ο Nietzsche δεν προσφέρει καμία διευκόλυνση, κανένα manual. Αφήνει μόνο χέρσο έδαφος για να χτιστεί το νέο πάνω σ’ αυτό: νέοι κανόνες, νέες αξίες. Με το σφυρί ως εργαλείο (το όργανο καταστροφής που γίνεται όργανο οικοδόμησης) και με οικοδομικά υλικά δικά μας. Αυτή είναι η συμβολή του. 

Φαίνεται ότι στους φιλοσόφους αρέσει να χρησιμοποιούν εργαλεία, όταν θέλουν να αποδομήσουν ή να γκρεμίσουν.

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Portrait_of_Friedrich_Nietzsche.jpg

Ο "ερασιτέχνης" κύριος Ventris

Το 1952 μία ανακοίνωση προκάλεσε αίσθηση στην κοινότητα των κλασικιστών. Ένας λαμπρός νεαρός αρχιτέκτονας, ονόματι Michael Ventris, γιος Βρετανού συνταγματάρχη, ανακοίνωσε ότι είχε βρει το κλειδί για την αποκωδικοποίηση των πινακίδων της Γραμμικής Β΄ που είχαν ανακαλυφθεί στα ερείπια ελληνικών ανακτόρων της εποχής του Χαλκού στην Κρήτη και στην ηπειρωτική Ελλάδα. Και μάλιστα, εισηγήθηκε ότι επρόκειτο για ελληνικά! Επομένως, ο μυκηναϊκός πολιτισμός ήταν ελληνικός!

Πριν από την ανακοίνωσή του Ventris και για μισό περίπου αιώνα, οι μελετητές μελετούσαν τις πινακίδες και διαφωνούσαν. Βασκική, ετρουσκική, σημιτική ή προελληνική γλώσσα, όλα είχαν υποστηριχτεί. Οι προτεινόμενες αποκωδικοποιήσεις, όμως, δεν έβγαζαν νόημα και οι επιστημονικές διαμάχες μαίνονταν. Η μεταγενέστερη ελληνική γραφή, προσαρμογή της φοινικικής, καμία σχέση δεν είχε με αυτήν την παράξενη γλώσσα. Άρα: προφανώς ήταν η γλώσσα κάποιου μη ελληνικού πολιτισμού, επέμενε η επιστημονική ορθοδοξία.

Ο Michael Ventris ήταν τυπικά άσχετος με το αντικείμενο, αλλά ταλαντούχος και ευφυής. Μιλούσε άπταιστα, εκτός από τα αγγλικά, γαλλικά και γερμανικά. Στα 6 του είχε μάθει μόνος του πολωνικά, σουηδικά έμαθε μέσα σε λίγες εβδομάδες όταν επισκέφθηκε τη Σουηδία, μελέτησε αρχαία ελληνικά και λατινικά και σε ηλικία 18 ετών δημοσίευσε το πρώτο του άρθρο για τη Γραμμική Β΄. Η θητεία του στη βρετανική αεροπορία, όπου ασχολήθηκε με την αποκρυπτογράφηση μηνυμάτων των δυνάμεων του Άξονα, αποτελούσε καλή προϋπηρεσία.

Ο  Ventris, όταν ξεκίνησε την έρευνα, ήταν κι αυτός σίγουρος ότι οι πινακίδες ήσαν γραμμένες στα ετρουσκικά. Τα ελληνικά δεν του περνούσαν ακόμα από το μυαλό. Είχε, άλλωστε, όταν ήταν 14 ετών, παρακολουθήσει μια διάλεξη του Sir Arthur Evans για τις πινακίδες που ο ίδιος είχε ανακαλύψει στην Κρήτη στις αρχές του 20^ού αιώνα, ο οποίος υποστήριζε ότι η γλώσσα ήταν μινωική. Πάντως, ήταν αδύνατον να είναι ελληνική! Όμως, ο Ventris άλλαξε γνώμη όταν η Αμερικανίδα κλασικίστρια Alice Cober διαπίστωσε ότι στις πινακίδες υπήρχαν ομάδες συμβόλων που δήλωναν πτώσεις ουσιαστικών. Ως εκ τούτου, τα ετρουσκικά αποκλείονταν. Ή λατινικά ή ελληνικά μπορούσαν να είναι. Οπωσδήποτε, η γλώσσα θα πρέπει να είχε ινδοευρωπαϊκή καταγωγή.

Ο Ventris συνέκρινε τις κρητικές πινακίδες με τις περίπου 600 πινακίδες που είχαν ανακαλυφθεί το 1939 στην Πύλο. Αυτή η νέα ανακάλυψη, όταν έγινε, τάραξε τα αδρανή νερά του πανεπιστημιακού κατεστημένου. Ο μέγας Evans είχε διαψευστεί, παρότι πολλοί οπαδοί του προσπάθησαν να διασώσουν την τιμή του υποστηρίζοντας ότι οι πινακίδες της Πύλου είχαν εισαχθεί από την Κρήτη! Ο ίδιος ο 86χρονος Evans προτίμησε τη σιωπή.  

Το 1950 η Cober απεβίωσε, ενώ ο Ventris επιχειρούσε να συνθέσει ένα κείμενο, αποτέλεσμα της συνεργασίας τους με όσους επιστήμονες ασχολούνταν με την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β΄, το γνωστό Mid-Century Report. Την επόμενη χρονιά παράτησε την αρχιτεκτονική του καριέρα για να αφοσιωθεί στην έρευνά του.

Ο λεξικογράφος John Chadwick ήταν ανάμεσα στους ακροατές της ραδιοφωνικής εκπομπής στην οποία ο Ventris ανακοίνωσε για πρώτη φορά, το 1952, ότι είχε τον κώδικα της Γραμμικής Β΄. Δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο ευτυχής σύμπτωση.

Η επίσημη ανακοίνωση των ευρημάτων του Ventris έγινε την επόμενη χρονιά στο Burlington House, στην ίδια αίθουσα –κι άλλη σύμπτωση!- όπου είχε δοθεί η διάλεξη του Arthur Evans την οποία ο Ventris είχε παρακολουθήσει στην εφηβεία του. Η αίθουσα ήταν κατάμεστη. Όλοι περίμεναν να ακούσουν –και αν ήταν δυνατόν να αμφισβητήσουν- τα στοιχεία που θα παρουσιάζονταν. Ο Ventris χρησιμοποίησε για την παρουσίασή του τη λεγόμενη «πινακίδα των τριπόδων» (που ονομάστηκε έτσι από τη συνεχή επανάληψη του ιδεογράμματος του τρίποδα), τεκμηριώνοντας πέραν πάσης αμφιβολίας την ορθότητα των απόψεών του.

Η δουλειά, όμως, δεν είχε τελειώσει. Μαζί με τον Chadwick συνέχισαν την έρευνα έως το 1956. Αυτήν τη χρονιά, που έγινε από τους δύο συνεργάτες η πρώτη επιστημονική δημοσίευση περί της Γραμμικής Β΄ στο Journal of Hellenic Studies με τίτλο “Documents in Mycenaeam Greek”, ο Ventris σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Ήταν μόνον 34 ετών. Λόγω του θανάτου του, ο Ventris στερήθηκε τις τιμές που του άξιζαν. Από την άλλη, απέφυγε το δηλητήριο που εξαπολύθηκε εναντίον του από τους ακαδημαϊκούς κύκλους: η αφήγησή του για την αποκωδικοποίηση ήταν γεμάτη μύθους και πλάνες, τα αποτελέσματα της έρευνάς του δεν ήσαν τεκμηριωμένα, αυτός, ένας ερασιτέχνης γλωσσολόγος, δεν είχε καμιά δουλειά να μπει στα χωράφια των επαγγελματιών!

Όμως, οι έρευνες για τη Γραμμική Β΄ είχαν πάρει τον δρόμο τους και ήταν πια ζήτημα χρόνου να αποδώσουν καρπούς.

Πηγή για τις εικόνες:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Linear_B_(Mycenaean_Greek)_NAMA_Tablette_7671.jpg

http://odysseus.culture.gr/h/4/gh430.jsp?obj_id=5487

Ο φωτισμός του Rousseau

Το 1741 η Académie της Dijon προκήρυξε τον πρώτο της ετήσιο διαγωνισμό για θέματα φυσικής, ηθικής και ιατρικής. Ως έπαθλο για τον νικητή ορίστηκε ένα χρυσό μετάλλιο. Από τότε μέχρι το 1793 αναδείχθηκαν 28 νικητές σε 53 διαγωνισμούς.

Το 1749 το θέμα του διαγωνισμού ήταν: “Si le rétablissement des sciences et des arts a contribué à épurer les moeurs” («εάν η αποκατάσταση των επιστημών και των τεχνών έχει συμβάλει στον εξευγενισμό των ηθών»).

Είναι ένα ζεστό Οκτωβριάτικο απομεσήμερο και ένας  τριανταεπτάχρονος κατευθύνεται πεζός, καθώς χρήματα για να μισθώσει άμαξα δεν έχει, προς τη φυλακή της Vincennes, σε απόσταση 6 χιλιομέτρων από το Παρίσι, για να επισκεφθεί τον Denis Diderot, που είναι κλεισμένος εκεί εξαιτίας της κριτικής του στην κυβέρνηση. Το όνομά του είναι Jean-Jacques Rousseau και, όπως αφηγείται ο ίδιος στις Lettres à Malesherbes (Επιστολές στον Malesherbes) και στην αρχή του 8^ου βιβλίου των Confessions (Εξομολογήσεις), σταματάει και ξαπλώνει για να ξεκουραστεί κάτω από μια βελανιδιά. Ανοίγει την εφημερίδα Le Mercure de France την οποία κουβαλάει μαζί του. Σ’ αυτήν διαβάζει για την προκήρυξη του διαγωνισμού και τότε έχει μια έκλαμψη, μια ενορατική σύλληψη, που τον αλλάζει εντελώς και η οποία έμεινε στην ιστορία της φιλοσοφίας ως Illumination de Vincennes (φωτισμός της Vincennes). Όταν αργότερα συναντάει τον Diderot, η απάντηση στο ερώτημα των σοφών της Académie έχει ήδη σχηματιστεί στο μυαλό του και ήδη έχει αρχίσει να παίρνει τη γραπτή της μορφή. Ο μονόλογος του Fabricius, ο οποίος μιλάει για λογαριασμό του Jean-Jacques, είναι σχεδόν έτοιμος, ώστε να διαβαστεί στον έγκλειστο φιλόσοφο (αν και ο ίδιος ο Diderot αφηγείται μια άλλη εκδοχή, σύμφωνα με την οποία εκείνος έπεισε τον Rousseau να λάβει μέρος στον διαγωνισμό).

Η πραγματεία του Rousseau ολοκληρώνεται και υποβάλλεται στην Académie τον Μάρτιο του 1750. Έχει τον τίτλο Discours sur les sciences et les arts (Λόγος περί των επιστημών και των τεχνών) και η απάντηση στο ερώτημα του διαγωνισμού είναι αρνητική, καθώς ο Rousseau θεωρεί ότι η ανάπτυξη των επιστημών και των τεχνών είναι αντιστρόφως ανάλογη προς την εξέλιξη της ηθικής, και μάλιστα πιστεύει ότι και οι δύο συντελούν στην ηθική και κοινωνική διαφθορά. Ό,τι ο φιλόσοφος υποστηρίζει σε αυτό το έργο θα αποτελέσει τον καμβά πάνω στον οποίο θα υφάνει αργότερα την κριτική του για τα ήθη και την πολιτική αρετή. Θα αποτελέσει, επίσης, την αφορμή για τη σύγκρουση του Rousseau με τους διαφωτιστικούς κύκλους.

Στις 9 Ιουλίου της ίδιας χρονιάς η Académie τον ανακηρύσσει νικητή και την επόμενη χρονιά το έργο εκδίδεται, χωρίς όμως το όνομα του Rousseau. Στη θέση του αναγράφεται: par un citoyen de Genève (από έναν πολίτη της Γενεύης).

Πηγή για την εικόνα:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:RousseauDiscourseSciencesArt.jpg

Η ευδόκιμος αλκή του Αισχύλου

Αἰσχύλον Εὐφορίωνος Ἀθηναῖον τόδε κεῦθει

μνῆμα καταφθίμενον πυροφόροιο Γέλας·

ἀλκὴν δ' εὐδόκιμον Mαραθώνιον ἄλσος ἄν εἴποι

καὶ βαθυχαιτήεις Μῆδος ἐπιστάμενος.

Αυτό είναι το επιτύμβιο επίγραμμα που έγραψε για τον εαυτό του ο μεγάλος τραγικός ποιητής Αισχύλος που πέθανε το 456 π.Χ..

Και η μετάφρασή του από τον Γ. Π. Σαββίδη είναι η εξής:

Τούτο το μνήμα σκεπάζει τον Αισχύλο του Ευφορίωνος,

Αθηναίο, που πέθανε στη σιτοφόρα Γέλα·

για την ευδόκιμη ανδρεία του μπορεί να πει το Μαραθώνιο άλσος

και ο Πέρσης με την πυκνή χαίτη που τον γνώρισε.

Πόσο παράξενο! Ο ποιητής που κέρδισε 28 φορές στους δραματικούς αγώνες, αυτός που δοξάστηκε για τις τραγωδίες του, με κορυφαία την τριλογία της Ορέστειας, αυτός που το ποιητικό του έργο ενέπνευσε δημιουργούς όπως ο Victor Hugo, ο Lord Bayron και ο Johann Wolfgang von Goethe, αυτός λοιπόν στο επιτάφιο επίγραμμά του αγνοεί τις ποιητικές του διακρίσεις. Τι είναι αξιομνημόνευτο από ολόκληρη τη ζωή του; Η μονοήμερη πολεμική εμπειρία του στον Μαραθώνα.

Η ζωή των Αρχαίων Ελλήνων, αλλά και η λογοτεχνία τους, κινείται γύρω από τον πόλεμο και τη σύγκρουση. Είναι το στοιχείο που κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει όταν μελετάει την Αρχαία Ελλάδα, επειδή είναι παρόν παντού. Από τους ήρωες της ομηρικού σύμπαντος μέχρι τον Αρχίλοχο, τον Σωκράτη, τον Θουκυδίδη, τον Δημοσθένη και πολλούς ακόμα, όλοι είχαν εκπληρώσει το χρέος τους ως πολίτες, υπηρετώντας την πατρίδα τους στις γραμμές της οπλιτικής φάλαγγας ή στους πάγκους των πλοίων. Γιατί πολίτης σημαίνει αυτός που είναι σε θέση να υπερασπιστεί την πατρίδα του εναντίον των εχθρών τους. Καθένας που διαθέτει περιουσία διεκδικεί ίση θέση στη φάλαγγα, αλλά και λόγο στην Εκκλησία του Δήμου.

Μέσα στην οπλιτική φάλαγγα κάθε στρατιώτης έχει τη θέση του. Μια θέση σημαντική, γιατί από αυτήν εξαρτάται η σωτηρία όλων. Ο οπλίτης φέρει δόρυ και χρειάζεται πλευρική στήριξη από άλλα δόρατα στα δεξιά και στα αριστερά του. Φέρει, επίσης, μια τεράστια στρογγυλή βαριά ασπίδα, την οποία κρατάει όχι με το ένα χέρι αλλά με ολόκληρο τον αριστερό βραχίονα. Καλύπτει το μισό του σώμα, ενώ η δεξιά του πλευρά που μένει απροστάτευτη καλύπτεται από τον διπλανό του άντρα. Εκείνο που έχει σημασία είναι οι οπλίτες να κρατούν τη θέση τους στη γραμμή, να ορμούν όλοι μαζί εναντίον του εχθρού, να πολεμούν με τις ασπίδες ενωμένες και να εκτελούν όλους τους ελιγμούς σαν ένας άνθρωπος. 

Πολλοί μελετητές υποστηρίζουν ότι οι αλλαγές στο πολεμικό σύστημα και η επινόηση της οπλιτικής φάλαγγας συνδέονται με τη συγκρότηση του πολιτικού χώρου της πόλεως. Η πόλις και η φάλαγγα έχουν ανάλογη δομή, γιατί και οι δύο απαρτίζονται από αλληλομετατιθέμενες μονάδες. Στο πολιτικό και στο στρατιωτικό επίπεδο οι ανδραγαθίες δεν έχουν χαρακτήρα ατομικό, αλλά συλλογικό. Οι Έλληνες σώζουν την πόλιν τους πολεμώντας στοιχισμένοι και με τρόπο σχεδιασμένο.

Η σημασία που έχει ο πόλεμος μπορεί να εξηγήσει την επιλογή του Αισχύλου να τον θυμούνται ως οπλίτη, επιλογή τελείως ακατανόητη για τους εξελληνισμένους Σύρους του 400 μ.Χ.. Ο ζωηρός Νέος της Σιδώνος διορθώνει την αστοχία του τραγικού ποιητή, συστήνοντάς του («Ἒτσι ἀπό σένα περιμένω κι ἀπαιτῶ») να θυμηθεί την ποιητική του δόξα και όχι το πολεμικό του κλέος: 

Κι ὄχι ἀπ’ τόν νοῦ σου ὁλότελα νά βγάλεις
τῆς Τραγωδίας τόν Λόγον τόν λαμπρό –
τί Ἀγαμέμνονα, τί Προμηθέα θαυμαστό,
τί Ὀρέστου, τί Κασσάνδρας παρουσίες,
τί Ἑπτά ἐπί Θήβας – καί γιά μνήμη σου νά βάλεις
μ ό ν ο πού μές στῶν στρατιωτῶν τές τάξεις, τόν σωρό
πολέμησες καί σύ τόν Δᾶτι καί τόν Ἀρταφέρνη.

Ο  Καβάφης, κάνοντας στο ποίημά του ένα ειρωνικό σχόλιο για την εκθήλυνση και τον ιδιωτικό ηδονισμό, θυμίζει σε πόσο έντονη αντίθεση βρίσκονται με την αρχαιοελληνική πειθαρχία και την αφοσίωση στη δημοσιότητα του πολιτικού βίου.  

Πηγή για την εικόνα:

https://en.wikipedia.org/wiki/Phalanx#/media/File:Die_Phalanx_im_Kampfe_mit_Persern.jpg