Κούφιοι άνθρωποι

Mistah Kurz-he dead

A penny for the Old Guy

Είναι το μότο ενός έξοχου ποιήματος του T. S. Eliot με τίτλο “The Hollow men” («Οι κούφιοι άνθρωποι»), μέσα στους 98 στίχους του οποίου αποτυπώνεται η ατμόσφαιρα της μεταπολεμικής Ευρώπης, αυτή η ατμόσφαιρα που προοιώνιζε το δεύτερο μεγάλο αιματοκύλισμα.

«Mistah Kurz-he dead» είναι τα ακριβή –κάπως ακατάληπτα- λόγια με τα οποία ένας υπηρέτης αναγγέλλει στον Marlow τον θάνατο του μεγαλειώδους και συνάμα διαβολικού πράκτορα Kurz, από το έργο The Heart of Darkness (Η καρδιά του σκότους) του Joseph Conrad. 

Η δεύτερη φράση του μότο παραπέμπει στον εορτασμό από τους Άγγλους στις 5 Νοεμβρίου της Guy Fawkes Day. Το συγκεντρωμένο πλήθος καίει φιγούρες από άχυρο, ομοιώματα του Guy Fawkes, του ανθρώπου που επεχείρησε να καταλύσει τη βασιλεία του James I παγιδεύοντας με πυρίτιδα το Κοινοβούλιο. Η απόπειρα, που είναι γνωστή με το όνομα «Gunpowder plot» (=συνωμοσία της πυρίτιδας), απέτυχε, ο Guy Fawkes και οι υπόλοιποι συνωμότες συνελήφθησαν και τα παιδιά, στη σύγχρονη Αγγλία, για να αγοράσουν τα απαιτούμενα υλικά για τη φωτιά περιφέρονται ζητώντας από τους μεγάλους “a penny for the old guy” (=μια δεκάρα για τον γέρο-Γκάι). Θυμίζει πολύ η φράση τους την αρχαιοελληνική συνήθεια να τοποθετείται ένας οβολός στο στόμα των νεκρών για να πληρωθεί ο Χάροντας, ο πορθμέας του Άδη, που με τη βάρκα του τούς μετέφερε από τη μια όχθη του Αχέροντα στην άλλη, στην είσοδο του Κάτω Κόσμου. 

Το ποίημα, μεταφρασμένο στα ελληνικά από τον Γιώργο Σεφέρη είναι το εξής:

               Ι

Είμαστε οι κούφιοι άνθρωποι

Είμαστε οι παραγεμισμένοι άνθρωποι

Που σκύβουμε μαζί

Καύκαλα μ’ άχερα γεμάτα. Αλίμονο!

Οι στεγνές μας φωνές

Σαν ψιθυρίζουμε μαζί

Είναι ήσυχες και ασήμαντες

Σαν τον αγέρα στο ξερό χορτάρι

Ή σε σπασμένα γυαλικά των ποντικών το ποδάρι

Μες στο ξερό μας το κελάρι.

Μορφή χωρίς σχήμα,

Σκιά δίχως χρώμα,

Παραλυμένη Δύναμη

Γνέψιμο χωρίς κίνηση˙

Εκείνοι που ταξίδεψαν

Με ίσιες ματιές,

στου θανάτου την άλλη Βασιλεία

Μας θυμούνται - αν θυμούνται -

όχι σα να’ μαστε χαμένες

Παράφορες ψυχές, μα μοναχά

Οι κούφιοι άνθρωποι

Οι παραγεμισμένοι άνθρωποι. 

            ΙΙ

Μάτια που δεν μπορώ

ν’ αντικρίσω στα όνειρα

Στου θανάτου τη βασιλεία των ονείρων

Αυτά δεν φανερώνονται:

Εκεί, τα μάτια είναι

Ήλιος σε σπασμένη στήλη

Εκεί, ένα δέντρο σείεται

Και οι φωνές είναι

Στου αγέρα το τραγούδισμα

Πιο απόμακρες.. πιο επίσημες

Από τ’ άστρο που σβήνει.

Ας μην έρθω κοντύτερα

Στου θανάτου τη βασιλεία των ονείρων

Κι αν φορέσω ακόμη

Τέτοια μελετημένα μασκαρέματα

Ποντικού τομάρι, κόρακα πετσί,

σταυρωτά ραβδιά

Σ’ ένα χωράφι

Κάνοντας όπως κάνει ο άνεμος

Όχι κοντύτερα -

Όχι το τελευταίο τούτο συναπάντημα

στη δειλινή βασιλεία

              ΙΙΙ

Τούτη είναι η πεθαμένη χώρα

Τούτη είναι του κάκτου η χώρα

Εδώ τα πέτρινα ομοιώματα

Υψώνονται, εδώ είναι που δέχουνται

Την ικεσία του χεριού ενός πεθαμένου

Κάτω από το παίξιμο του άστρου που σβήνει.

Έτσι είναι τα πράγματα

Στου θανάτου την άλλη βασιλεία

Ξυπνάς μοναχός

Την ώρα εκείνη

που τρέμεις τρυφερός

Χείλια που θα φιλούσαν

Λεν προσευχές στη σπασμένη πέτρα.

            IV

Δεν είναι εδώ τα μάτια

Εδώ δεν είναι μάτια

Στο λαγκάδι των άστρων που πεθαίνουν

Στο κούφιο αυτό λαγκάδι

Τούτη η σπασμένη σιαγών

απ’ τις χαμένες βασιλείες μας

Στο τελευταίο τούτο συναπάντημα

Μαζί ψηλαφούμε

Και αποφεύγουμε τα λόγια

Μαζεμένοι στην άκρη

του φουσκωμένου ποταμού

Χωρίς βλέμμα, εκτός

Αν ξαναφανούν τα μάτια

Σαν τ’ άστρο το αιώνιο

Το εκατόφυλλο ρόδο

Της δειλινής βασιλείας του θανάτου

Η ελπίδα μόνο

Άδειων ανθρώπων.

          V

Γύρω-γύρω όλοι

Στη μέση το Φραγκόσυκο

Φραγκόσυκο

Γύρω-γύρω όλοι

Στις πέντε την αυγή

Ανάμεσα στην ιδέα

Και στο γεγονός

Ανάμεσα στην κίνηση

Και στην πράξη

Η Σκιά πέφτει

    Ότι Σου εστίν η Βασιλεία

Ανάμεσα στη Σύλληψη

Και στη δημιουργία

Ανάμεσα στη Συγκίνηση

Και στην ανταπόκριση

Η Σκιά πέφτει

     Η ζωή είναι μακριά πολύ

Ανάμεσα στον πόθο

και στον σπασμό

Ανάμεσα στη δύναμη

και στην ύπαρξη

Ανάμεσα στην ουσία

και στην κάθοδο

Η Σκιά πέφτει

      Ότι Σου εστίν η Βασιλεία

Ότι Σου εστίν

Είναι η ζωή

Ότι Σου εστίν η ...

Έτσι τελειώνει ο κόσμος

Έτσι τελειώνει ο κόσμος

Έτσι τελειώνει ο κόσμος

Όχι με έναν β ρ ό ν τ ο

μα μ’ ένα λ υ γ μ ό

Πηγή για την εικόνα

https://en.wikipedia.org/wiki/T._S._Eliot

Joseph Conrad: The horror! The horror!

Το 1830, όταν μια βελγική εταιρεία τον προσέλαβε σε ένα από τα ατμόπλοιά της, ο Πολωνός στην καταγωγή Joseph Conrad ήταν 32 χρονών. Αργότερα, λόγω αιφνίδιας ασθένειας του καπετάνιου και ενώ έπλεαν στον ποταμό Κονγκό, ο Conrad προήχθη σε διοικητή του πλοίου.

Ο Charles Marlow, ο πρωταγωνιστής της νουβέλας του Conrad The Heart of Darkness (Η καρδιά του σκότους), σχεδιάστηκε με πρότυπο τον δημιουργό του.

Καπετάνιος κι αυτός στο ατμόπλοιο “Nellie”, ιδιοκτησίας μιας αγγλική εταιρείας που εμπορευόταν ελεφαντόδοντο, είχε ως αποστολή να φτάσει ως το έσχατο πλωτό σημείο του ποταμού Κονγκό, συγκεντρώνοντας το προϊόν που εξασφάλιζαν στην εταιρεία οι αντιπρόσωποί της αρπάζοντάς το από τους ιθαγενείς. Ανάμεσα στους αντιπροσώπους, κάποιος Mr Kurtz (=κύριος μικροκαμωμένος) είχε τη φήμη ανθρώπου ιδιοφυούς και αποτελεσματικού, αλλά επίσης άπληστου, σκληρού και αδίστακτου, που έκλεβε και δολοφονούσε τους ιθαγενείς στο όνομα του «εκπολιτισμού» τους.

Ο Marlow, μετά από ένα αργό εφιαλτικό ταξίδι στα άγνωστα σκοτεινά νερά του ποταμού, μετά από ένα βασανιστικό ταξίδι στη ζούγκλα του Κονγκό, διανθισμένο από κραυγές και ουρλιαχτά ανθρώπων που δεν κατάφερνε να δει και έχοντας γίνει ο ίδιος μάρτυρας της αγριότητας των Ευρωπαίων έναντι των ιθαγενών, 17 σελίδες πριν από το τέλος συναντά επιτέλους τον περίφημο πράκτορα Kurtz.

Ανίκανος να υποτάξει τα ένστικτα που τον κυβερνούσαν, ο Kurtz υποκύπτει στην τρέλα, στην ασθένεια και στον θάνατο. Θεός και Διάβολος μαζί, τις τελευταίες στιγμές της ζωής του βλέπει το σκοτεινό, τρομακτικό βάθος του εαυτού του, και πεθαίνει με τις λέξεις: “The horror! The horror” (= Ο τρόμος! Ο τρόμος!).

Μια περιήγηση στους ανεξερεύνητους αφρικανικούς τόπους, μια ηχηρή καταγγελία της δυτικής αποικιοκρατίας. Συγχρόνως, μια κατάβαση στον εφιάλτη της ανθρώπινης ύπαρξης και ένα οξυδερκές βλέμμα που εικάζει τα μελλούμενα: έναν πόλεμο που θα τον κάνουν ηγέτες χαρισματικοί, αλλά και έτοιμοι να αιματοκυλήσουν τον κόσμο.

Η νουβέλα του Conrad The Heart of Darkness εκδόθηκε σε τρεις συνέχειες στο Blackwood’s Magazine το 1899. Από τότε πολλές σελίδες γράφτηκαν γι’ αυτό το έργο, τόσο υμνητικές όσο και επικριτικές. Ο Harold Bloom είναι ανάμεσα στους υμνητές του και ο Νιγηριανός Chinua Achebe ανάμεσα στους επικριτές του, για να αναφέρω κάποιους από τους πιο σημαντικούς. Όμως, η στιγμή που το έργο έγινε pop μύθος ήρθε το 1979, όταν ο Marlon Brando ενσάρκωσε τον Kurtz με τρόπο μοναδικό στην ταινία του Francis Ford Coppola Apocalypse Now (Αποκάλυψη τώρα), στην οποία ωστόσο η δράση από το Κονγκό έχει πια μεταφερθεί στα δάση του Βιετνάμ και ο πράκτορας Kurtz έχει γίνει συνταγματάρχης Kurtz.

Πηγές για τις εικόνες

https://en.wikipedia.org/wiki/Heart_of_Darkness#Plot_summary

http://www.doctormacro.com/Movie%20Summaries/A/Apocalypse%20Now.htm

http://dimitartenev.com/portfolio/colonel-kurtz/

Fernando Pessôa

Ποιος είναι ο Fernando Pessôa; Ή, καλύτερα: ποιος από όλους είναι;

«Αγγλομανής, παθολογικά ντροπαλός και ταυτόχρονα αλαζόνας, ντυμένος πάντα στα σκούρα, κοσμοπολίτης και εθνικιστής, μυωπικός και οραματιστή, αιρετικός και διάφανος σαν σκιά, αποκρυφιστής και παγανιστής, ποιος είναι αυτός ο Pessôa»;

«Να ζεις σημαίνει να είσαι κάποιος άλλος», είναι τα δικά του λόγια, ανάμνηση της γνωστής φράσης του Arthur Rimbaud «Je est un autre» (=εγώ είναι είναι άλλος).

Ο Pessôa, ζώντας στα όρια της ανυπαρξίας ο ίδιος, δημιουργεί έναν μεγάλο αριθμό προσωπείων, ετερώνυμων ή ημιετερώνυμών του. Χαρίζει στον καθένα από αυτούς μία του πλευρά, πραγματική ή φανταστική, αυτό που είναι ή αυτό που θα ήθελε να είναι. Ο Bernardo Soares, o Alberto Caeiro, o Ricardo Reis, o Álvaro de Campos είναι κάποιοι από τους ετερώνυμους. Καθένας μια διαφορετική έννοια της ζωής και όλοι μαζί το ανεξερεύνητο μυστήριο της ύπαρξης. Αυτοί γράφουν δια χειρός Pessôa ή εκείνος γράφει με το δικό τους όνομα. Αυτοί γράφουν δια χειρός Pessôa ή εκείνος γράφει με το δικό τους όνομα;

«Αναρίθμητοι ζουν μέσα μας». Το λέει ο Ricardo Reis σε ένα από τα ποιήματά του και απηχεί το credo του Pessôa. Μια υπόσταση που χρειάζεται σωσίες για να αποκαλύψει τη ρευστότητα, την αποσπασματικότητα και την πολυδιάσπασή της.

Ποιος είναι ο Pessôa; Τα μόνα βέβαια πράγματα είναι η ημερομηνία της γέννησής του, το 1888, και η ημερομηνία του θανάτου του, το 1935. Ηλικία: 47 ετών. Ποιες αλήθειες μπορούν να πουν δυο ημερομηνίες για τη ζωή ενός ανθρώπου; Οι αλήθειες του Pessôa βρέθηκαν καταχωνιασμένες βαθιά σ’ ένα μπαούλο γεμάτο με 25.000 χειρόγραφα που ανακαλύφθηκαν και άρχισαν να μελετώνται μετά τον θάνατό του. Θάνατο από το ποτό, στο οποίο –ίσως- προσπαθούσε να ανακαλύψει έναν ακόμη εαυτό.

Πηγές για τις εικόνες:

http://www.mensagenscomamor.com/frases-de-fernando-pessoa

http://www.contioutra.com/passagem-das-horas-por-alvaro-de-campos-fernando-pessoa/

https://en.wikipedia.org/wiki/Caf%C3%A9_A_Brasileira

Ετερώνυμοι

Bernardo Soares: ένας ταπεινός βοηθός λογιστή σε ένα γραφείο στη Rua dos Douradores, στον ίδιο δρόμο όπου βρίσκεται και το σπίτι του. Άνθρωπος ποτισμένος με τη διάθεση του flâneur. Το ημερολόγιό του με τίτλο Το βιβλίο της ανησυχίας γράφεται 22 χρόνια, από το 1913 έως το 1935. Ένας απολογισμός της καθημερινότητας, η ειρωνεία, η αξία και η βαθύτητα της ασημαντότητας. Ένα πνεύμα δυσφορίας, κάτι σαν το μπoντλερικό spleen, να διατρέχει όλες τις καταγραφές, με τον θάνατο να παραμονεύει σε κάθε λέξη. Μια βαθιά αναζήτηση του κόσμου και του εαυτού στη Λισαβόνα των αρχών του 20^ού αιώνα.

Ricardo Reis: γιατρός, νεοκλασικός συνθέτης ωδών και αρχαιολάτρης φιλόλογος, εξόριστος στη Βραζιλία λόγω των μοναρχικών του πεποιθήσεων. Το 1936, ο Ricardo, επιστρέφοντας από την εξορία, αντί να ασκήσει το επάγγελμά του, εγκαθίσταται σε ένα ξενοδοχείο. Διαβάζει ασταμάτητα εφημερίδες και περιπλανιέται σαν φάντασμα στους δρόμους και στις πλατείες της λαμπρής Λισαβόνας, την ώρα που ο φασισμός έχει θριαμβεύσει και ο δεύτερος μεγάλος ευρωπαϊκός πόλεμος ετοιμάζεται. Εκείνος ζει, τρώει, ερωτεύεται, συναντάει γνωστούς και περαστικούς, και συζητάει μαζί τους για προβλήματα της μυθοπλασίας και της ζωής. «See life from a distance. Never question it. There’s nothing it can tell you» (=Δες τη ζωή από μακριά. Μην την ρωτάς ποτέ. Δεν έχει τίποτα να σου πει), είναι το σύνθημά του. Πιστός στους αρχαίους καιρούς, αλλά ζώντας στη χριστιανική Ευρώπη, ο Ricardo είναι επικούρειος, και αυτό αποκλείει τα έντονα αισθήματα, σώζοντάς τον έτσι από τον πόνο. Γράφει με σοβαρότητα, μεγαλοπρέπεια, κατάνυξη, με έγνοια για τον ρυθμό και τη γλώσσα. Η ματαιότητα του πλούτου και του αγώνα, η χαρά των μικρών απολαύσεων, η αποφυγή των άκρων: αυτοί είναι οι άξονες της ποίησής του.

Álvaro de Campos: εκκεντρικός ναυπηγός μηχανικός, γεννημένος στην Tavira και σπουδασμένος στη Glasgow. Φουτουριστής υπό μία έννοια, υμνεί την τεχνολογία και την έλευση των μοντέρνων καιρών. Στιβαρός, είναι το αντίβαρο στην ποιητικότητα του Ricardo. «To feel everything in every way» (=Να νιώθεις τα πάντα με κάθε τρόπο) είναι το δικό του σύνθημά. Τα θέλει όλα ή τίποτα. Η γραφή του, γεμάτη δύναμη, έχει ως πηγή έμπνευσης τον Walt Witman και τον Filippo Tomasso Marinetti. Όμως, η διπλή του φύση αποκαλύπτεται στο τέλος. Ο παρορμητικός και δυναμικός του χαρακτήρας παραδίνεται εύκολα στη μοναξιά, τη νοσταλγία και τη μελαγχολία.

Alberto Caeiro: σοφός. Και ποιητής, που συνθέτει τα ποιήματά του αποτραβηγμένος στην εξοχή. Μορφή παροξυσμική, ερωτική, κυρίως όμως δάσκαλος των δύο προηγούμενων. Δεν αμφισβητεί τίποτα, ούτε καταπιάνεται με μεταφυσικούς προβληματισμούς, αλλά με ηρεμία δέχεται τον κόσμο όπως ακριβώς είναι. Νοιάζεται για την επιφάνεια των πραγμάτων, επειδή δεν πιστεύει ότι υπάρχει κάποιο κρυμμένο βάθος ή νόημα. Τα πράγματα απλώς υπάρχουν, πιστεύει ο Alberto, πιστός σε μια φαινομενολογική προσέγγιση της πραγματικότητας. Γι’ αυτό δεν κατατρύχεται από ανησυχίες. Και είναι ευτυχισμένος, επειδή έχει μάθει να περιορίζει τους ορίζοντές του. Στην ποίησή του δεν επιχειρεί να ερμηνεύσει, θέλει μόνο να επικοινωνήσει με τις αισθήσεις και τα αισθήματά του.

Πηγές:

Σαραμάγκο, Ζ. (1993). Η χρονιά που πέθανε ο Ρικάρντο Ρέις. Μτφρ. Άννυ Σπυράκου. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

https://bookofdisquiet.wordpress.com/category/translations-from-portuguese-into-english/page/3/

https://en.wikipedia.org/wiki/Fernando_Pessoa#/media/File:Carta_astral_ricardo_reis.jpg

http://multipessoa.net/elementos/imagem/116

http://casafernandopessoa.cm-lisboa.pt/index.php?id=4289&L=4