Ασφαλίζοντας τις χήρες των παστόρων

Η ιδέα που έχουμε για τους Σκωτσέζους είναι πολύ στερεοτυπική: φορούν kilts, τρώνε haggies και διασκεδάζουν με γκάιντα. Αυτό που δεν ξέρουμε είναι ότι σ’ αυτούς οφείλουμε το πρώτο σύστημα ασφάλειας ζωής. Πιο συγκεκριμένα, το οφείλουμε σε δύο Σκωτσέζους πάστορες, τον Robert Wallace και τον Alexander Webster, που συνεργάστηκαν με τον επίσης Σκωτσέζο καθηγητή μαθηματικών στο Colin Maclaurin. Μαθηματική διάνοια ήταν και ο Wallace. Ήταν, επίσης, και δεινός πότης, και το ίδιο ήσαν και οι φίλοι του.

Η ζωή στο Εδιμβούργο, κατά τον 18^ο αιώνα, δηλαδή την εποχή που ζούσαν σ’ αυτό ο Wallace, ο Webster και ο Maclaurin, ήταν δύσκολη και το προσδόκιμο ζωής πολύ χαμηλό. Οι πάστορες, παρότι άνθρωποι του Θεού, πέθαιναν κι αυτοί νέοι όπως όλοι οι άλλοι συμπατριώτες τους. Στην περίπτωσή τους, όμως, υπήρχε μια επαχθέστατη διάταξη, που είχε εκδοθεί το 1672 από τη βασίλισσα Anne, σύμφωνα με την οποία η οικογένεια του αποβιώσαντος λάμβανε ως βοήθημα μόνο το μισό του ετήσιου μισθού του και μόνο για τη χρονιά του θανάτου του. Από την επόμενη χρονιά τους περίμενε η εξαθλίωση. Ο Επίσκοπος του Εδιμβούργου, αναγνωρίζοντας το πρόβλημα, σκέφτηκε να τους χορηγείται και μια εφάπαξ αποζημίωση, η οποία, ωστόσο, απείχε πολύ από το να είναι ικανοποιητική.

Ο Wallace και ο Webster σκέφτηκαν τότε κάτι πολύ επαναστατικό, αλλά και απολύτως μέσα στο πνεύμα του καιρού τους, που ήδη είχε αρχίσει να καταλαβαίνει την αξία της αφάλισης και έναντι θεομηνιών, αλλά και έναντι εμπορικής κακοτυχίας. Μάλιστα, είχαν ήδη γίνει οι πρώτες μελέτες για τις παραμέτρους που έπρεπε να ληφθούν υπόψη σε ενδεχόμενη ασφάλιση. Το καινοτόμο που εισηγήθηκαν οι δύο πάστορες ήταν ότι οι πάστορες, όσο ήσαν εν ζωή, θα πλήρωναν ως ασφάλιση ένα χρηματικό ποσόν το οποίο θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να δημιουργηθεί ένα κεφάλαιο και αυτό, στη συνέχεια, θα μπορούσε να επενδυθεί επικερδώς. Σε αυτήν την περίπτωση, η αποζημίωση για τις χήρες και τα ορφανά θα προερχόταν από τις αποδόσεις της επένδυσης. 

Ο τρεις φίλοι έκαναν όλους τους περίπλοκους υπολογισμούς που απαιτούνταν και καθόρισαν τα ρίσκα (ποιος ήταν ο πιθανός αριθμός θανάτων παστόρων ετησίως και, άρα, πόσοι δικαιούχοι θα εμφανίζονταν στο μέλλον; ποιο θα ήταν το προσδόκιμο ζωής αυτών των δικαιούχων; ποιο χρηματικό ποσό θα έπρεπε να πληρώνει ετησίως κάθε πάστορας για τη μετέπειτα υποστήριξη της οικογένειάς του κ.λπ.), αφού συγκέντρωσαν στοιχεία από όλα τα πρεσβυτέρια της Σκωτίας. Καθόρισαν, μάλιστα, 4 επίπεδα ασφάλισης, που εξασφάλιζαν αντίστοιχα τέσσερα διαφορετικά επίπεδα αποζημίωσης μετά θάνατον. Είχε, επιπλέον, προβλεφθεί και ένα ποσόν που θα κάλυπτε τα διαχειριστικά έξοδα αυτού που ονομάστηκε “Scottish Ministers’ Widows’ Fund” (Σκωτσέζικο Ταμείο για τις Χήρες των Παστόρων). Το ενδιαφέρον είναι οι προβλέψεις και οι υπολογισμοί ήσαν τόσο ακριβείς, ώστε στις πέντε απόπειρες που έγιναν για να υπολογιστεί η αποτίμηση του κεφαλαίου, ο Wallace και ο Webster έπεσαν έξω μόλις 1 λίρα.

Και το ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι ότι, παρόλο που και οι δυο ήσαν τόσο γερά ποτήρια, πέθαναν ο πρώτος στην ηλικία των 74 και ο δεύτερος στην ηλικία των 75 ετών. Άρα, οι οικογένειές τους ελάχιστα ωφελήθηκαν από το πρωτοποριακό του ασφαλιστικό σχέδιο. Έζησαν, όμως, αρκετά για να δουν ότι τους υπολογισμούς τους δικαιωμένους και την ιδέα τους να εμπεδώνεται και να διαδίδεται.

Πηγή για τις εικόνες:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wallace_-_Dissertation_on_the_numbers_of_mankind_in_antient_and_modern_times,_1753_-_5808147.tif

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alexander_Webster_Caricature.jpg 

Η αρχαία τέχνη σαν παραμύθι XV

 

- Άκου, φίλε, είπε η Σφίγγα, όταν ο νεαρός ταξιδιώτης κάθισε στην πέτρα απέναντί της. Ο δρόμος αυτός που πήρες δεν θα σου βγει σε καλό. Εμείς οι δυο θα παίξουμε με τις λέξεις, όπως τα παιδιά παίζουν με τα κότσια, να ξέρεις όμως πως στο τέλος θα βγούμε και οι δυο χαμένοι. Όχι γιατί θα φταίνε τα λάθη των γονιών μας, ούτε γιατί δεν τα λογαριάσαμε σωστά, αλλά γιατί κάποιος άλλος, κάποιος ποιητής, κάποιος θεατρίνος, που του αρέσει να δίνει ρόλους στους ανθρώπους, επινόησε να βρεθούμε εδώ στην ερημιά για να στήσει τον ντροπιαστικό μας θάνατο. Αν θέλεις, πριν αρχίσουμε να ρίχνουμε τα ζάρια, πριν αρχίσω τις ερωτήσεις, να την κάνουμε από εδώ. Κανείς δεν θα μάθει τίποτα για μας. Κανείς δεν θα μας μνημονεύσει και κανείς αγγειοποιός δεν θα πουλήσει τα αγγεία του με τις μουτσούνες μας επάνω.

Ο νεαρός ταξιδιώτης άκουσε με προσοχή τη Σφίγγα και απάντησε. 

- Καταλαβαίνω πως θέλεις να το βάλεις στα πόδια για να γλιτώσεις από μένα, αλλά, πριν τα συμφωνήσουμε, θα ήθελα να μου λύσεις μια απορία. Πες μου ποιανού ποιητή κόρη είσαι; Γιατί μ’ αυτό το μπέρδεμα που βλέπω πάνω σου δεν ξέρω τι να υποθέσω.

- Με κοροϊδεύεις;

- Καθόλου, αλλά να, έχω ακούσει πως όταν ανακατεύονται τα ζώα με τους ανθρώπους γεννάνε τέρατα.

- Δεν σε παρεξηγώ, η άγνοια είναι ανθρώπινη αδυναμία. Πράγματι πάνω μου βλέπεις παράξενα πράγματα και δεν έχεις άδικο να υποθέτεις ό,τι θέλεις. Το ίδιο όμως δεν γίνεται και όταν ανακατεύονται στην ψυχή του ανθρώπου παράταιρα πράγματα;

- Τι ξέρεις που δεν ξέρω;

- Την ψυχή σου να φυλάξεις, δεν ξέρεις τι σχεδιάζει ο ποιητής για σένα.

- Σ’ αυτό δεν έχεις άδικο, μάντης δεν είμαι, αλλά το βρίσκεις σωστό να πάμε κόντρα στους χρησμούς των θεών; Στην επιθυμία των αφεντάδων μας; Στη φαντασία των ποιητών;

- Άσε τους θεούς και τους βασιλιάδες στην ησυχία τους. Από το μυαλό του ποιητή πρέπει να δραπετεύσουμε πριν μας καταστρέψει και τους δύο.

- Σου αρέσουν τα μεγάλα λόγια, αλλά μάλλον είσαι αφελής. Μόνο αν σβήσει ο ήλιος θα γλιτώσουμε από τους ποιητές. Ο ποιητής με έφερε στον δρόμο σου γιατί ήρθε η ώρα σου να χαθείς. Είπε: από το σφιχτό αγκάλιασμά της δεν θα πεθάνει άλλος.

- Αγνόησέ τον και άκουσέ με πριν να είναι αργά. Πάμε να φύγουμε μακριά από τους ανθρώπους, μακριά από την άθλια μοίρα τους. Θα τους απαλλάξουμε από ένα βουνό βάσανα και θα γλιτώσουμε κι εμείς.

- Προτιμώ να ακολουθήσω τη μοίρα μου παρά μια ζωή όπου δεν θα έχω κάποιο ρόλο.

- Πάρε την καλή απόφαση πριν να είναι αργά.

- Με προστάζεις ή μου ζητάς να συμφιλιωθώ μαζί σου; Μήπως θέλεις οι δυο μας να γράψουμε την ιστορία των ανθρώπων από την αρχή;

- Όχι!

- Όχι; Τότε, αν δεν γίνουμε ποιητές, ποιος ο λόγος να σε ακολουθήσω; Ο άνθρωπος υπάρχει γιατί κάποιος ποιητής έδωσε νόημα στη ζωή του. Άκου με προσεχτικά και δεν θα ξανακούσεις τη φωνή μου. Πιο πολύ εμπιστεύομαι τον ποιητή παρά την ουρά σου. Είναι πιο έντιμος από σένα και σ’ αυτόν θα μείνω πιστός. Κι αν αυτός αποφάσισε να χαθείς εσύ απ’ το δικό μου χέρι κι εγώ με τη σειρά μου να χαθώ από κάτι άλλο, θα έχει τους λόγους του. Αλλά πολλά είπαμε.

Και με μια γρήγορη κίνηση ο νεαρός ταξιδιώτης έσυρε το σπαθί του ποιητή από τη θήκη του και έκοψε το λαιμό της Σφίγγας.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Πρόκειται για αττική κύλικα, που εικονίζει τον Οιδίποδα και τη Σφίγγα (470-460 π.Χ.). 

Το παραμύθι έγραψε ο Βλάσσης Τρεχλής.

Πηγή για την εικόνα:

https://el.m.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B5%CE%AF%CE%BF:Oedipus_and_the_Sphinx_of_Thebes,_Red_Figure_Kylix,_c._470_BC,_from_Vulci,_attributed_to_the_Oedipus_Painter,_Vatican_Museums_(9665213064).jpg

Πόλεμος και Οικονομία: το παρ' ολίγον Βατερλώ του Nathan Rothschild

Βατερλώ. 18 Ιουνίου 1815. Στο χωριουδάκι που βρίσκεται λίγα χιλιόμετρα έξω από τις Βρυξέλλες έχουν συγκεντρωθεί δύο πολυάριθμοι στρατοί: από τη μια, ο στρατός του μεγάλου Βοναπάρτη και, από την άλλη, ο εβδομηντατριάχρονος Πρώσος στρατάρχης Gebhard Leberecht von Blücher και ο «σιδερένιος» δούκας του Wellington. Αυτοί είναι οι πρωταγωνιστές του προσκηνίου, αυτοί που δοξάζονται στο πεδίο της μάχης. Υπάρχουν, όμως, και οι πρωταγωνιστές του παρασκηνίου. Άγνωστοι, αλλά απαραίτητοι. Χωρίς αυτούς οι πρώτοι δεν έχουν καμιά ελπίδα να δώσουν την παράστασή τους. Βλέπετε, ο πόλεμος είναι πανάκριβη υπόθεση και κάποιος πρέπει να τον πληρώνει.

Πίσω, στο Λονδίνο, ο μεγάλος πρωταγωνιστής είναι ένας Γερμανοεβραίος τραπεζίτης. Το όνομά του είναι Nathan Mayer και είναι 38 ετών. Το επώνυμό του είναι Rothschild. Ο Nathan ασχολήθηκε στην αρχή με το εμπόριο υφασμάτων, που ανθούσε τότε στην Αγγλία. Στη διάρκεια των ναπολεόντειων πολέμων έβγαλε χρήματα ως λαθρέμπορος χρυσού, παραβιάζοντας τον αποκλεισμό του Ναπολέοντα στις συναλλαγές μεταξύ Αγγλίας και Ευρώπης.

Το 1814 η αγγλική κυβέρνηση θυμάται τις προηγούμενες καλές υπηρεσίες του Nathan. Έτσι, απευθύνεται σ’ αυτόν ζητώντας του να συγκεντρώσει, μέσα σε μόλις δύο μήνες, γαλλικά χρυσά και αργυρά νομίσματα τα οποία, κατόπιν, θα παραδοθούν σε βρετανικά πλοία που θα τα μεταφέρουν στον Wellington για να υποστηρίξουν την εισβολή του στη Γαλλία (να πληρώσουν τους μισθούς των στρατιωτών, επιχορηγήσεις στους συμμάχους κ.λπ.). Ο  Nathan και τα αδέρφια του, χάρη στο περίπλοκο και πρωτοπόρο ενδοοικογενειακό τραπεζικό δίκτυο που είχαν οργανώσει με έδρα τις μεγάλες πρωτεύουσες της Ευρώπης, ανταποκρίνονται πλήρως στις υποχρεώσεις που έχουν αναλάβει κερδίζοντας τεράστιες προμήθειες.

Όταν, το 1815, φτάνουν τα νέα της επιστροφής του Ναπολέοντα στη Γαλλία, ο Nathan αρχίζει και πάλι να συγκεντρώνει χρυσό, με σκοπό να τον διαθέσει στον Γενικό Επίτροπο Εφοδιασμού του αγγλικού στρατού, ώστε και πάλι να αποσταλεί στον Wellington. Όμως, αντίθετα με τις προβλέψεις, ο νέος πόλεμος με τον Ναπολέοντα είναι σύντομος. Ο Κορσικανός ηττάται στο Βατερλώ σε μία μόλις ημέρα. Ο Nathan βρίσκεται σε πολύ δύσκολη θέση, στα πρόθυρα της χρεωκοπίας. Ο χρυσός που έχει συγκεντρώσει είναι άχρηστος, αφού ο πόλεμος έχει τελειώσει (και μαζί του και οι σχετικές δαπάνες), και η τιμή του είναι βέβαιο ότι θα καταρρεύσει.

Δύο ημέρες μετά τη μάχη στο Βατερλώ και τη συντριβή του Ναπολέοντα, στη λονδρέζικη εφημερίδα Courier δημοσιεύεται η είδηση ότι ο Nathan έχει αγοράσει μεγάλο αριθμό βρετανικών ομολόγων, ποντάροντας στην άνοδο της τιμής τους λόγω της βρετανικής νίκης. Και όχι μόνον αυτό. Ο Nathan, με τον χρυσό που είχε συγκεντρώσει, συνεχίζει να αγοράζει ομόλογα, παρά την εκρηκτική άνοδο της τιμής τους, τα οποία ρευστοποιεί μόνο στα τέλη του 1817. Το κέρδος του υπολογίζεται στα 600 εκατομμύρια σημερινές λίρες.

Υπάρχει, βέβαια, ένα κομβικό σημείο σε αυτό το παράτολμο success story του Nathan: το δίκτυο των αγγελιοφόρων του, οι οποίοι μετέφεραν σ’ αυτόν τα νέα της ήττας του Ναπολέοντα δύο ημέρες πριν το μήνυμα του Wellington φτάσει στο βρετανικό υπουργικό συμβούλιο. Αυτή η πρόσβαση στην πληροφορία, σε συνδυασμό με το επιχειρηματικό του σθένος, όχι μόνον έσωσαν τον Nathan από ένα δικό του Βατερλώ, αλλά και τον βοήθησαν να αντιστρέψει προς όφελός του τις δυσμενείς συνθήκες. Στο εξής, η οικογένεια Rothschild θα κυριαρχήσει στην οικονομία, στην ουσία θα την ρυθμίζει. Και ο Nathan θα κερδίσει επάξια το παρωνύμι «Ναπολέων της Οικονομίας».

Πηγές για τις εικόνες:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Maniac-Ravings-Gillray.jpeg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nathan_Mayer_Rothschild_British_banker.jpg

Ο "κανόνας του χρυσού"

Βρισκόμαστε στο 1971. Πρόεδρος της Αμερικής είναι ο Richard Nixon.

Ο  Nixon είναι γνωστός κυρίως λόγω του σκανδάλου Watergate, που τον οδήγησε σε παραίτηση (είναι ο μοναδικός Αμερικανός Πρόεδρος που παραιτήθηκε ώστε να αποφύγει την καθαίρεση). Λιγότερο γνωστός είναι για το ότι, στις 15 Αυγούστου 1971, κατήργησε οριστικά τον λεγόμενο «κανόνα του χρυσού» (gold standard), με βάση τον οποίο οριζόταν μέχρι τότε η συναλλαγματική ισοτιμία.

Απλουστεύοντας, αυτό σημαίνει ότι τα νομίσματα είχαν μια κεντρική ισοτιμία έναντι του χρυσού, από την οποία προέκυπτε η διμερής ισοτιμία των νομισμάτων. Κάθε χώρα αναλάμβανε τη  υποχρέωση να διατηρεί σταθερή τη συναλλαγματική ισοτιμία, με μέγιστη απόκλιση 1% σε σχέση με τον χρυσό.

Ο χρυσός ως βάση του συναλλαγματικού συστήματος προσέφερε μεγάλη σταθερότητα, αφού έκανε την τιμολόγηση προβλέψιμη και, άρα, μείωνε το κόστος των δοσοληψιών και συγκρατούσε τις πληθωριστικές τάσεις. Βεβαίως, αυτό το συναλλαγματικό σύστημα είχε και τους περιορισμούς του. Σε μια πιθανή συρρίκνωση της βάσης στήριξης, για λόγους που συνδέονται με αδυναμία αγοράς ή εξόρυξης μεγαλύτερης ποσότητας χρυσού, εμποδίζεται η αύξηση της ποσότητας των χρημάτων που κυκλοφορούν, με αποτέλεσμα να γεννιούνται κρίσεις. Οι οικονομολόγοι ισχυρίζονται ότι η μεγάλη ύφεση του 1929 ήταν μια τέτοια περίπτωση.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής προσχώρησαν στον «κανόνα του χρυσού» το 1879 και έως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τα πράγματα εξελίσσονταν ομαλά. Κατόπιν, παρατηρήθηκαν σοβαρές διακυμάνσεις -κερδοσκοπικού τύπου- των νομισμάτων σε σχέση με τον χρυσό. Επιπλέον, η διαρκώς αυξανόμενη επιθυμία των κυβερνήσεων για χαλαρή δημοσιονομική πολιτική άρχισε να υπονομεύει τον «κανόνα του χρυσού».

Το 1944, με τη συμφωνία του Bretton-Woods, το σύστημα τροποποιήθηκε: όλες οι συμμαχικές χώρες αποδέχτηκαν το αμερικανικό δολάριο ως αποθεματικό και η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής δεσμεύτηκε να διατηρεί επαρκή ποσότητα χρυσού ώστε να υποστηρίζει τα δολάριά της. Επομένως, η Αμερική παρέμεινε η μοναδική χώρα της οποία το νόμισμα ήταν μετατρέψιμο σε χρυσό. Όμως, το μέλλον του πολύτιμου μετάλλου στην ιστορία της οικονομίας αρχίζει να διαγράφεται δυσοίωνο.

Και φτάνουμε στο 1971. Όταν ο Nixon αναστέλλει μονομερώς τη συμφωνία του Bretton-Woods, ξεκινά μια νέα εποχή στην οικονομία: η εποχή της «αυθαίρετης ισοτιμίας» (fiat currency). Στο νέο σύστημα συναλλαγών η αξία του νομίσματος δεν βασίζεται σε κανένα φυσικό εμπόρευμα, αλλά μπορεί να κυμαίνεται έναντι άλλων νομισμάτων στις αγορές συναλλάγματος. Η αξία του νομίσματος στηρίζεται πια αποκλειστικά στην εμπιστοσύνη μεταξύ των συναλλασσόμενων, δηλαδή τα νομίσματα γίνονται αποδεκτά ως μέσο συναλλαγής και, άρα, ανταλλαγής με άλλα αγαθά.

Οι δεσμοί ανάμεσα στο χρήμα και στον χρυσό σπάζουν οριστικά. Ωστόσο, μια αμυδρή ανάμνηση εξακολουθεί να συγκρατείται: σε κάθε κρίση που ξεσπάει, όσοι διαθέτουν τα μέσα αγοράζουν χρυσό για να σώσουν τα χρήματά τους. Τουλάχιστον μέχρι σήμερα. Ίσως στο εξής τα ανεξερεύνητα ακόμη μεταλλεία εξόρυξης κρυπτονομισμάτων να είναι πιο αποδοτικά.

 

Πηγή για την εικόνα:

Φωτογραφία από <a href="https://pixabay.com/el/users/stevebidmead-249424/?utm_source=link-attribution&amp;utm_medium=referral&amp;utm_campaign=image&amp;utm_content=513062">Steve Bidmead</a> από το <a href="https://pixabay.com/el/?utm_source=link-attribution&amp;utm_medium=referral&amp;utm_campaign=image&amp;utm_content=513062">Pixabay</a>

 

Βασίλειος Φ. Δρόλιας, Ταξίδια με λάθος ανθρώπους

Ανήκω στη μικρή συνομοταξία ανθρώπων που σιχαίνονται τα ταξίδια και τις κάθε λογής -ακόμα και τις πιο μικρές- μετακινήσεις. Οπότε, πόσες πιθανότητες είχα να συναντηθώ με το βιβλίο του Βασίλειου Φ. Δρόλια, Ταξίδια με λάθος ανθρώπους (εκδόσεις Κέδρος, 2021); Και πόσες πιθανότητες είχα να αποφασίσω να το διαβάσω;

Τον συγγραφέα τον ήξερα. Είχα διαβάσει το δεύτερο βιβλίο του, με τίτλο Nyos (εκδόσεις Κέδρος, 2016). Τον ήξερα και από το blog του με το κομψό layout, τον ωραιότατο τίτλο: «ficciones» και την πολύ διεισδυτική κριτική του ματιά στη λογοτεχνία.

Το πρώτο μου κίνητρο να διαβάσω το βιβλίο ήταν το σατιρικό τραγουδάκι του Noël Coward που ως εισαγωγή στο βιβλίο λειτουργεί υπονομευτικά και που, όταν το πρωτοάκουσα στο youtube, πίστεψα ότι γράφτηκε για να με περιγράψει και για να με δικαιολογήσει: why do the wrong people travel,/when the right people -ανυπερθέτως εγώ- stay back home?

Και άρχισα με το Κεφάλαιο Check-in. Και τότε -surprise! surprise!- αμέσως κατάλαβα πως το βιβλίο γλυκά με ξεγέλασε. Δεν ήταν μυθιστόρημα (μυθιστοριογράφος δεν είναι ο Δρόλιας είπαμε;). Κι αν δεν είναι μυθιστόρημα, τι είναι; Μα, βέβαια. Είναι αυτοβιογραφία. Θα έχει πολλά να μας πει, σκέφτηκα, ο πολυταξιδεμένος συγγραφέας. Γιατί, μπορεί να μην μου αρέσει να ταξιδεύω, αλλά μου αρέσει να διαβάζω τους άλλους που περιγράφουν τα ταξίδια τους.

Όσο, όμως, προχωρούσα στην ανάγνωση, άρχισα και πάλι να νιώθω άβολα. Ο Δρόλιας δεν περιέγραφε απλώς τα ταξίδια του. Ούτε και ακριβώς αυτοβιογραφούνταν, παρόλο που συχνά-πυκνά τα βιβλία που προτιμάει, η μουσική που ακούει, οι ταινίες που βλέπει, οι μικροσυνήθειες της καθημερινότητάς του, έφερναν στην επιφάνεια το εξ ορισμού -ως αυτοβιογραφούμενο … έχω κάτι σημαντικό να σας πω για μένα- ναρκισιστικό εγώ του συγγραφέα.

Σελίδα 53, Κεφάλαιο «Μουσική και Βίντεο»: Η λογοτεχνία μας σήμερα φοβάται να μιλήσει για την πραγματικότητα και συνεχίζει -με εξαιρέσεις- να μιλά για το παρελθόν για μια ιδεατή εικόνα που λίγο έχει να κάνει με την αλήθεια […] και η λογοτεχνία, όπως και η μουσική λένε όλο και λιγότερα πράγματα σε όλο και λιγότερους ανθρώπους. Αφήνοντας το πεδίο ελεύθερο σε άλλα μέσα να μιλήσουν με ειλικρίνεια για την κατάστασή μας.

Τώρα, τι είναι αυτή η δήλωση; Εντάξει, απαντώ αμέσως. Ο Δρόλιας αγαπάει τη λογοτεχνική κριτική, είναι κι αυτή κομμάτι της ταυτότητάς του. Άρα, κερδίζει τη θέση της σ’ αυτήν τη μυθιστορηματική βιογραφία (αμέσως καλμάρησα μόλις βρήκα τη νέα ετικέτα), μολονότι συνδέεται με την, κάπως ελιτίστικη (ναι, ναι ελιτίστικη: ποιος βλέπει σήμερα το Seinfeld του Larry David;) τρολιά που θέλει τον pop κωμικό να είναι ένας Τζόυς, ένας Καλβίνο, ένας Σβέβο, ένας Ροθ, ένας Ράικλερ και μια Βιρτζίνια Γουλφ. Και, αλήθεια, ο David είναι όλοι αυτοί,  μέσα σε ένα πλαίσιο που ορίζεται από ένα σωρό «μετα»: μετα-νεωτερικότητα κυρίως, αλλά και μετα-λογοτεχνία, μετα- αλήθεια, μετα-κωμωδία -αυτό το τελευταίο δεν ξέρω αν υπάρχει, αλλά γιατί όχι;

10 σελίδες πιο κάτω, Κεφάλαιο «Δόκτωρ Ύπνος»: Το σώμα στο οποίο ξύπνησα ύστερα απ’ τις πέντε ώρες ύπνο και πέντε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά απ’ αυτό που άφησα όταν κοιμήθηκα, γιατί να είναι το ίδιο; Γιατί να είμαι το εγώ που υπήρχε πέντε ώρες πριν; Δεν θα μπορούσε το καινούργιο μου εγώ να πιστέψει τίποτε διαφορετικό: είμαι το ίδιο εγώ, η ίδια ύπαρξη […] Όμως δεν μπορώ να μην υποψιάζομαι κάθε φορά ότι εκεί πάνω, μετά από κάθε ξύπνημα, ανήκω σε κάτι άλλο και ότι η παρουσία μου στην πτήση είναι εντελώς πλαστή.

Πώς εισέδυσε ανεπαίσθητα μέσα στα σχεδόν ανέμελα ταξίδια του Δρόλια -ανέμελα δεν φαντασιωνόμαστε όλα τα ταξίδια, ακόμα κι όταν γίνονται για δουλειές;- ο John Locke; Και μάλιστα χεράκι-χεράκι με τον Thomas Reid; Και με τον Gregor Samsa να ξεφυτρώνει από το πουθενά; Και τον Descartes να κλείνει το μάτι; Συνεχίζω την ανάγνωση του κεφαλαίου και αιφνίδια διαφωτίζομαι: Επιστρέφω στη συνείδησή μου και αναρωτιέμαι αν κοιμάμαι ακόμη, αν βρίσκομαι στη θέση μου, αν πλησιάζει το τέλος του κόσμου ή το τέλος του ύπνου. Επιτέλους, κατάλαβα.

Στη γνωσιακή γλωσσολογία (κυρίως χάρη στους George Lakoff and Mark Johnson), εννοιακή μεταφορά (conceptual metaphor) είναι ο μηχανισμός που επιτρέπει την πρόσβαση σε ένα αφηρημένο πεδίο της εμπειρίας με τους όρους ενός άλλου, συγκεκριμένου πεδίου. Το αφηρημένο πεδίο της εμπειρίας έχει συμφωνηθεί να ονομάζεται πεδίο-στόχος (target domain) και το συγκεκριμένο πεδίο-πηγή (source domain). Η ΖΩΗ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΤΑΞΙΔΙ. Αυτή είναι μία από τις πιο κοινές εννοιακές μεταφορές. Η γνωσιακή γλωσσολογία υποστηρίζει ότι η αντίληψή μας για το αφηρημένο πεδίο-στόχο (ζωή) διευκολύνεται με τη βοήθεια του συγκεκριμένου, εμπειρικού, απτού πεδίου-πηγή (ταξίδι).

Αυτό ήταν, λοιπόν. Ποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι έχει εις βάθος αντιληφθεί τι είναι η ζωή; Θραύσματα αντίληψης ναι, πλήρης κατανόηση όχι. Ένα ή πολλά ταξίδια, όμως; Εδώ υπάρχει μια ρουτίνα, κάποια συστατικά στοιχεία, που μπορούν να καταγραφούν και να περιγραφούν: το όχημα (ένα αεροπλάνο με όλα του τα συμπαρομαρτούντα: γευστικά, ακουστικά, οπτικά …), οι ταξιδιώτες (ο εαυτός, οι λάθος άνθρωποι και οι σωστοί άνθρωποι), η διαδρομή (στη γη ή στα σύννεφα ή ανάμεσα στα δύο), η απόσταση (ένα μακρύ εμπρός και ένα ατελείωτο πίσω), τα εμπόδια (αναταράξεις, σχέσεις που αφήνω) και ο προορισμός (πού φτάνω; εκεί που πάω; εκεί απ’ όπου ξεκίνησα; και, όταν φτάνω, είμαι ο ίδιος άνθρωπος; είμαι άλλος άνθρωπος;).

Αυτό ήταν, λοιπόν. Ο Δρόλιας ξεκίνησε να γράφει ένα αυτοβιογραφικό something και κατέληξε σε ένα είδος φιλοσοφίας για αρχάριους ή, ακόμα-ακόμα, σε ένα είδος οδηγίες χρήσης για τη ζωή (μου θύμισε κάπως τον Georges Perec). Πριν η ζωή αποδοθεί ως ταξίδι έμοιαζε πιο θολή. Είναι υπερβολή να πω ότι η έννοια του ταξιδιού «δημιούργησε» την έννοια της ζωής στην ανθρώπινή της διάσταση;

Η ΖΩΗ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΑΦΗΓΗΣΗ.

Σελίδα 157, Κεφάλαιο «Είμαστε επτά». Όλοι οι συγγραφείς είμαστε ψεύτες […] Η διαφοροποίηση μεταξύ μας είναι πως κάποιοι είναι πρωτότυποι ψεύτες, ενώ κάποιοι άλλοι απλώς μιμητές […] Σε μια απ’ αυτές τις κατηγορίες ανήκω κι εγώ και δεν έχω κανένα λόγο να το αρνούμαι πλέον. Αν υπάρχει κάτι πραγματικό στην όλη προηγούμενη αφήγηση, όπως και σε όλο το βιβλίο, είναι τελικά αυτή η αβεβαιότητα πάνω στην οποία στηρίζεται το παρελθόν μας και η αβεβαιότητα της μυθοπλασίας που αγγίζει το κάθε μας κείμενο.

Τότε μας το αποκαλύπτει ή τότε το κατάλαβε κι ο ίδιος (περίπου 30 σελίδες πριν από το τέλος); Ο Δρόλιας είναι, για να θυμηθούμε τον Alasdair MacIntyre, ένα story-telling animal, ένας απ’ αυτούς που στο ερώτημα: «ποιος είμαι» μπορεί να απαντήσει μόνον αφού προηγουμένως έχει σκεφτεί: «ποιας ιστορίας κομμάτι είμαι».

Κι έτσι συνδυάζονται οι δύο προτάσεις: Η ΖΩΗ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΤΑΞΙΔΙ και Η ΖΩΗ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΑΦΗΓΗΣΗ. Ο Δρόλιας, αφηγούμενος τα ταξίδια του, ανακαλύπτει τη ζωή του. Οι λάθος άνθρωποι -αλλά και οι σωστοί- είναι οι ηθοποιοί που «σαπορτάρουν» τον πρωταγωνιστικό εαυτό του. Αυτός -αλλά και όλοι μας- όσο και να ταξιδέψει παραμένει το ίδιο ατάραχο, απροσπέλαστο εγώ (Εσύ και στη Σελήνη να ήσουν, ίδιος θα ήσουν), σε μια αφηγηματική ενότητα που κρατάει μια ζωή.

Λοιπόν, ακόμα κι εγώ, που σιχαίνομαι τα ταξίδια, είχα πολλούς λόγους να διαβάσω το βιβλίο (βλέπετε, τη ζωή μου δεν την σιχαίνομαι -τουλάχιστον όχι τόσο πολύ). Είναι μάταια, αχ, τα ταξίδια!/Δεν το μάθατε ήδη νωρίς;/Του Εγώ τη μεθόριο κρατήστε/απροσπέλαστη, ατάραχη εσείς. Είναι το ποίημα με το οποίο κλείνει η αφήγηση, ένα επιβεβαιωτικό τελικό συμπέρασμα που έρχεται να συναντήσει την αρχική ποιητική υπόθεση.

Μου άρεσε το βιβλίο. Μου άρεσε πολύ. Όχι όπως μου αρέσουν τα αγαπημένα μου μυθιστορήματα ή τα αγαπημένα μου φιλοσοφικά κείμενα. Μου άρεσε αλλιώς. Σαν κάτ ανάλαφρο, αλλά βαθύ. Κάτι εύθυμο, αλλά μελαγχολικό. Κάτι διασκεδαστικό, αλλά ύπουλα ανησυχητικό. Μου άρεσε όχι επειδή μιλάει για αλλοτριωμένες σχέσεις και αποξένωση (όπως γράφει στο οπισθόφυλλο του βιβλίου), αλλά επειδή δεν μιλάει γι' αυτά. Μιλάει για το αιώνιο αίνιγμα του «ποιος είμαι», άσχετα με το ποιος θέλω να δείξω ότι είμαι ή θέλουν οι άλλοι να δουν ότι είμαι.

        

Ίριδες

 

Ο Albrecht Dürer, εκτός από τον εαυτό του, λατρεύει να ζωγραφίζει και φυτά. Ίριδες ανάμεσα στα άλλα. Στην εποχή του, τα ανθισμένα λουλούδια εμφανίζονται συχνά σε πίνακες αγίων, της Παναγίας και του Ιησού, αφού συμβολίζουν τη λύτρωση. Μάλιστα, οι ίριδες συμβολίζουν την άφεση αμαρτιών. Ο Dürer τις ζωγραφίζει με μεγάλη επιδεξιότητα και με όλες τις βοτανολογικές τους λεπτομέρειες.

Ζωγραφίστηκε το 1503
Βρίσκεται σήμερα στη Βρέμη, στην Kunsthalle Bremen

Ίριδες ζωγραφίζει και ο Claude Monet σε διάφορες εκδοχές. Μονοπάτια, λιβάδια, μπουκέτα από χρωματιστές ίριδες. Από τα αγαπημένα του λουλούδια που ο ίδιος φύτεψε στο Giverny φέρνοντας τους βολβούς τους από τα πιο μακρινά και εξωτικά μέρη του κόσμου, για να δημιουργήσει έναν παραδεισένιο κήπο.

Ζωγραφίστηκε το 1900
Βρίσκεται σήμερα στο Παρίσι, στο Musée d’ Orsay

Ζωγραφίστηκε το 1900
Βρίσκεται σήμερα στο Κοννέκτικατ, στη Yale University Art Gallery

Ζωγραφίστηκε μεταξύ 1914 και 1917
Βρίσκεται σήμερα στο Τόκιο, στο Metropolitan Museum of Art

Ζωγραφίστηκε μεταξύ 1914 και 1917
Βρίσκεται σήμερα στο Τόκιο, στο National Museum of Western Arts

Ο Vincent Van Gogh αρχίζει να ζωγραφίζει ίριδες όταν φτάνει στο άσυλο Saint Paul-de-Mausole στη Γαλλία το 1889. Έντονα περιγράμματα, ασυνήθιστες γωνίες, ζωηρά χρώματα. Την επόμενη χρονιά ο Van Gogh πεθαίνει. Όμως, πολλά χρόνια μετά τον θάνατο του δημιουργού του, ο πρώτος από τους δύο πίνακες που σας δείχνω εδώ θα μπει στη λίστα με τα πιο ακριβοπληρωμένα ζωγραφικά έργα.

Ζωγραφίστηκε το 1889
Βρίσκεται σήμερα στο Λος Άντζελες, στο Getty Genter

Ζωγραφίστηκε το 1890
Βρίσκεται σήμερα στη Νέα Υόρκη, στο Metropolitan Museum of Art

Πηγές για τις εικόνες:

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e3/Albrecht_D%C3%BCrer_-_Iris_-_WGA07364.jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Monet_-_Monets_Garten_in_Giverny.jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Claude_Monet_056.jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WLA_metmuseum_The_Path_through_the_Irises_by_Claude_Monet.jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Claude_Monet_-_Yellow_Irises_-_Google_Art_Project.jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Irises-Vincent_van_Gogh.jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vincent_van_Gogh_-_Irises_(1890).jpg

Robert Burton ή, αλλιώς, Δημόκριτος ο Νεότερος

Στα τέλη της Αναγέννησης, και πιο συγκεκριμένα το 1621, κυκλοφορεί μια περιβόητη, ογκωδέστατη (900 σελίδες στην πρώτη έκδοση) πραγματεία με τον περιγραφικότατο και εντελώς αντιεμπορικό τίτλο (κρατήστε την ανάσα σας!) The Anatomy of Melancholy, What it is: with all the Kinds, Causes, Symptomes, Prognostickes, and Several Cures of it. In Three Maine Partitions with their several Sections, Members, and Subsections. Philosophically, Medicinally, Historically, Opened and Cut Up (Η ανατομία της μελαγχολίας, τι είναι: με όλα τα είδη, αίτια, συμπτώματα, προγνώσεις, και αρκετές θεραπείες της. Τρεις κύριες διαμερίσεις με αρκετές ενότητες, τμήματα, και υποενότητες, φιλοσοφικά, ιατρικά, ιστορικά, ανοιγμένα και τετμημένα).

Συγγραφέας της είναι ο Robert Burton, σπουδαίος λόγιος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και εκκλησιαστικός αξιωματούχος. Πρόκειται, όπως το λέει και ο τίτλος, για ιατρική πραγματεία. Στην ουσία, όμως, πρόκειται για εγκυκλοπαίδεια, ιδιότυπο λογοτεχνικό έργο, φιλοσοφικό δοκίμιο, όλα αυτά μαζί. Εκτός από το βασικό του θέμα, που είναι η μελαγχολία (θρησκευτική, ερωτική κ.λπ.), αντιμετωπίζει και θέματα όπως: η χώνεψη, οι καλικάντζαροι, η γεωγραφία της Αμερικής κ.ά.. Ψυχολογία, φυσιολογία, αστρονομία, μετεωρολογία, θεολογία, αστρονομία, μέχρι και δαιμονολογία, είναι οι επιστήμες που αξιοποιούνται. Επίσης, αποφθέγματα και εξαντλητικές αναφορές σε παλαιότερους φιλοσόφους είναι συχνά στο έργο. Σοβαρότητα και αστεϊσμοί εναλλάσσονται

Το αστείο ξεκινά ήδη από πρόλογο, όπου ο Burton χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο Democritus Junior (Δημόκριτος ο Νεότερος), και συνεχίζεται στην εισαγωγή όπου υπάρχει σημείωμα του συγγραφέα με τίτλο: “Democritus Junior to the Reader” («Ο Δημόκριτος ο Νεότερος προς τον αναγνώστη»), ένα ποίημα στα λατινικά με τίτλο: “Democritus Junior to his Book” («Ο Δημόκριτος ο Νεότερος προς το βιβλίο του») και μια προειδοποίηση προς “The Reader who Employs his Leisure Ill” («Τον αναγνώστη που χρησιμοποιεί τον χρόνο του απερίσκεπτα»).

Πού βρίσκεται, όμως, το αστείο; Στο γεγονός ότι ο συγγραφέας ενός βιβλίου για τη μελαγχολία, ο οποίος μάλιστα εξομολογείται ότι επιλέγει το θέμα για να αποφύγει να νιώθει ο ίδιος μελαγχολικός, προτιμά ως ψευδώνυμο το Democritus Junior (Δημόκριτος ο Νεότερος. Σκεφτείτε ότι ο αρχαίος Δημόκριτος, από την εποχή του Κικέρωνα και του Ορατίου, είχε το προσωνύμιο «Γελαστός Φιλόσοφος» για να διακρίνεται έτσι από τον «κλαψιάρη» Ηράκλειτο!

Ο Robert Burton έγραψε ο ίδιος το επίγραμμα που θα κοσμούσε τον τάφο του: “Paucis notus, paucioribus ignotus, hic jacet Democritus Junior, cui vitam dedit et mortem Melancholia” («Ελάχιστα γνωστός, λιγότερο άγνωστος, εδώ κείτεται ο Δημόκριτος ο Νεότερος, ο οποίος αφιέρωσε την ζωή και τον θάνατό του στη μελαγχολία»). 

Πέθανε στις 25 Ιανουαρίου 1640.

 

Πηγή για την εικόνα:

https://en.wikipedia.org/wiki/The_Anatomy_of_Melancholy#/media/File:Robert_Burton's_Anatomy_of_Melancholy,_1626,_2nd_edition.jpg

Η καρέκλα του Van Gogh και ένα οντολογικό ερώτημα

 

Τι είναι ένα αντικείμενο; Να ένα ερώτημα που έχει πολύ απασχολήσει τη Φιλοσοφία.

Ας πάρουμε για παράδειγμα την καρέκλα που υπήρχε στο λιτό δωμάτιο του Vincent Van Gogh, στην Arles της Νότιας Γαλλίας. Έχει τέσσερα πόδια, είναι ξύλινη, ρουστίκ και κίτρινη.

Τι είναι, λοιπόν, αυτή η καρέκλα; Είναι ένα αντικείμενο με τέσσερα πόδια, ξύλινο, ρουστίκ και κίτρινο; Είναι, δηλαδή, το άθροισμα των ιδιοτήτων του; Ναι, αλλά πώς οι ιδιότητες συγκροτούν κάτι, αν δεν υπάρχει κάτι που να τις έχει; Και μετά, ας πούμε ότι αφαιρούμε μία από αυτές; Ας πούμε ότι αφαιρούμε το κίτρινο χρώμα. Το αντικείμενο εξακολουθεί να είναι η ίδια καρέκλα του Van Gogh που τόσο παραστατικά ζωγράφισε ή αλλάζει; Με άλλα λόγια, η ιδιότητα του κίτρινου είναι για το αντικείμενο «καρέκλα» (βεβαίως αυτό που μας ενδιαφέρει δεν είναι το συγκεκριμένο αντικείμενο, αλλά το αντικείμενο «καρέκλα» γενικότερα) αναγκαία ή όχι; Το αντικείμενο παύει να είναι καρέκλα αν δεν είναι χρωματισμένο κίτρινο. Δηλαδή, μια κόκκινη καρέκλα δεν είναι καρέκλα; Νομίζω ότι συμφωνούμε πως πρόκειται για προφανή παραλογισμό.

Επομένως, μήπως είναι καλύτερα να πούμε ότι υπάρχει κάτι που από μόνο του δεν έχει ιδιότητες και στο οποίο αυτές οι παραπάνω ιδιότητες ενσωματώνονται; Υπάρχει, με άλλα λόγια, ένα αντικείμενο που το θεωρούμε και το ονομάζουμε καρέκλα και που μπορεί να έχει τέσσερα ή τρία πόδια, να είναι ξύλινο ή μεταλλικό, ρουστίκ ή μοντέρνο, κίτρινο ή φούξια. Αλλά και από την άλλη, αν υπήρχε και μια δεύτερη καρέκλα με τις ίδιες ακριβώς ιδιότητες (τέσσερα πόδια, από ξύλο, ρουστίκ και σε κίτρινο χρώμα) θα ήταν η ίδια καρέκλα του Van Gogh ή θα είχαμε δύο καρέκλες; Και για να συνεχίσουμε τη σκέψη μας, αυτή η υποκείμενη υπόσταση δεν θα έπρεπε να είναι αυτή που θα είχε την ιδιότητα να έχει όλες τις ιδιότητες; Κι αν ήταν έτσι, δεν θα έπρεπε να υπάρχει και γι’ αυτήν μία άλλη υποκείμενη υπόσταση με το σύνολο των ιδιοτήτων της προηγούμενης συν τον εαυτό της; Και πού θα μας οδηγήσει η συνεχής αναγωγή;

Μήπως ίσως η λύση θα ήταν να υποθέσουμε ότι οι ιδιότητες, το κίτρινο χρώμα για παράδειγμα, υπάρχουν από μόνες τους, καθεαυτές; Υπάρχει, δηλαδή, η κιτρινότητα ανεξάρτητα από τα αντικείμενα αναφοράς της; Φοβάμαι ότι έτσι θα πολλαπλασιάζονταν, χωρίς να είναι αναγκαίες, οι πιθανές οντότητες και αυτό είναι κάτι που το κόβει σύριζα το ξυράφι του Ockham.

Η καρέκλα του Van Gogh ζωγραφίστηκε το 1888 και σήμερα βρίσκεται στο Λονδίνο, στη National Gallery.

 

Πηγή για την εικόνα:

https://en.wikipedia.org/wiki/Van_Gogh%27s_Chair#/media/File:Vincent_Willem_van_Gogh_138.jpg