Για τον Μάνο Χατζιδάκι

Ο Μάνος Χατζιδάκις έφυγε από κοντά μας το απόγευμα της 15^ης Ιουνίου 1994, πριν από 21 χρόνια. Το βράδυ της ίδιας εκείνης ημέρας, ένα εννιάχρονο αγόρι του έστειλε ένα γράμμα. Με τις ανορθόγραφες λέξεις του ήθελε να του πει πόσο πολύ τον αγαπούσε και να του ευχηθεί καλό ταξίδι:

Αγαπητέ κύριε Μάνο Χατζιδακκι

Τα τραγούδια σας μου αρεσουν και μου αρεσαν πολύ. Ο πατεράς μου ειχε μιλησει πολυ για σας. Σας ενοουσα παρα πολυ καλό μου φίλο. Ο δήσκος "Η ΡΩΜΑΙΚΗ ΑΓΟΡΑ" μου άρεσε παρα πολυ και ειδικα το τραγουδή που τραγουδατε ο ιδιος τοχω μαθη απεξο και κανένα μεσημέρι ακουο το δίσκο. Το ταξηδι που κανετε τωρα ειναι πολυ λιπητερο. Ο νους μας θα είναι σε σας και θα 'κουμε παντα τα τραγούδια σας.

Για σας κυριε Μανό και καλό ταξηδη.

Με αγαπη Ρωμανός

Εκείνο το αγόρι, που σήμερα είναι 30 χρονών, εξακολουθεί «να εννοεί πολύ καλό του φίλο» τον Μάνο Χατζιδάκι και να ακούει τα τραγούδια του, όπως τα ακούμε κι όλοι όσοι τον αγαπήσαμε και νιώθουμε βαθιά την έλλειψή του. Για χάρη του το τραγούδι «Ήρθε Βοριάς, ήρθε Νοτιάς» από τον δίσκο Ρωμαϊκή Αγορά. Μουσική και Ερμηνεία: Μάνος Χατζιδάκις. Στίχοι: Γιάγκος Αραβαντινός.

Κι ένα δεύτερο τραγούδι, λιγότερο γνωστό αυτό. «Cantique des voleurs» από τη θεατρική παράσταση La voleuse de Londres που ανέβηκε στο Théâtre du Gymnase, σε σκηνοθεσία Raymond Gérôme. Τη μουσική έγραψε ο Μάνος Χατζιδάκις και τους στίχους ο Georges Neveux. Ερμηνεύει η Marie Bell.

Υπεράνθρωποι

Μεταξύ των ετών 1883-85 ο Γερμανός φιλόσοφος Friedrich Nietzsche γράφει το έργο του Also sprach Zarathustra (Τάδε έφη Ζαρατούστρα), στο οποίο προαναγγέλλεται η έλευση του υπερανθρώπου (Übermensch).

Σε προηγούμενα έργα του, ο φιλόσοφος είχε υποστηρίξει την ανατροπή κάθε ιεραρχίας που έως τότε κυβερνούσε την ηθική, την πολιτική και την αισθητική, προκειμένου έτσι να μπει φρένο στην παρακμή του ανθρώπινου είδους. Πρόκειται για έναν αντι-θεμελιωτισμό, ο οποίος θα αποτελέσει τη βάση της μεταμοντέρνας σκέψης, κυρίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και του οποίου το περιεχόμενο είναι στενά συνδεδεμένο με δύο από τις βασικές φιλοσοφικές θέσεις του Nietzsche.

Η πρώτη είναι η αντίληψη για τον θάνατο του Θεού. Είναι λιγότερο μια θρησκευτική θέση και περισσότερο η αντίθεση στην πλατωνική θέση της ύπαρξης ενός ιδεώδους με ανώτερη αρμοδιότητα, το οποίο εγγυάται την πραγματικότητα του υλικού κόσμου. Ο Nietzsche ισχυρίζεται πως δεν υπάρχει ούτε αφετηρία ούτε τέρμα. Πως δεν υπάρχουν μορφές, δεν υπάρχει νοούμενο (με την καντιανή έννοια), δεν υπάρχει Ιστορία. Άρα, δεν υπάρχει τίποτα με το οποίο εμείς οι άνθρωποι χρειάζεται να αναμετρηθούμε. Κανένας σκοπός, κανένα θεμέλιο, κανένα πλαίσιο δεν εμποδίζει τους ανθρώπους να ζήσουν. Να ζήσουν με δύναμη, με ένταση.

Η δεύτερη είναι η θεωρία της βούλησης για δύναμη. Είναι ταυτόχρονα μια δημιουργική αρχή αλλά και μια κατάληξη, εφόσον αποτελεί κίνητρο για δράση που έχει ως τελικό αποτέλεσμα την ίδια τη βούληση για δύναμη, οριζόμενη ως βίωμα κυριαρχίας και συνδεόμενη έτσι με την ελευθερία. Σε κάθε κοινωνία, υποστηρίζει ο Nietzsche, υπάρχουν δύο κατηγορίες ανθρώπων: οι κύριοι και οι δούλοι, βάσει των οποίων διαμορφώνεται και η αντίστοιχη ηθική. Κύριοι είναι όσοι διακατέχονται από τη βούληση για δύναμη και η ηθική τους περιλαμβάνει την επιθετικότητα, την παρατολμία, την ανάγκη για υπερίσχυση έναντι των άλλων, ενώ η ηθική των δούλων χαρακτηρίζεται από μνησικακία έναντι των κυρίων, που δεν εκδηλώνεται όμως λόγω της μετριοπάθειας, του φόβου και της ταπεινότητας οι οποίες ως αξίες τους χαρακτηρίζουν.  

Αν και σαφώς υπέρ της ηθικής των κυρίων, ο Nietzsche παραδέχεται ότι «πέρα από το καλό και το κακό, υπάρχει ένας άνθρωπος, που δικαιώνει τον άνθρωπο ως λυτρωτική μορφή, που εμπνέει πίστη στον άνθρωπο», κι αυτός είναι ο υπεράνθρωπος, στον οποίο η βούληση για δύναμη αποτελεί θεμελιώδες οντολογικό χαρακτηριστικό. Ο υπεράνθρωπος είναι ο λυτρωτής του ανθρώπου από την ηθική της δουλείας.

Πολλοί μίλησαν για την επίδραση που άσκησε η σκέψη του Nietzsche, και ιδιαίτερα η αντίληψη για τον υπεράνθρωπο, στη μεταγενέστερη φιλοσοφία, στην πολιτική, στην ψυχανάλυση, σε ό,τι θεωρούμε υψηλή λογοτεχνία. Λίγοι πρόσεξαν ότι ο υπεράνθρωπος είχε γεννηθεί πριν από τον Nietzsche και επιβίωσε μετά από αυτόν στα feuilleton, στα μυθιστορήματα με άλλα λόγια των επιφυλλίδων, στην αστυνομική και κατασκοπευτική λογοτεχνία, στα comics. Από τον πρίγκηπα Rodolphe στο έργο Les mystères de Paris (Τα μυστήρια των Παρισίων) του Eugène Sue και τον κόμητα Monte-Cristo του Alexandre Dumas (πατέρα) ως τον Arsène Lupin και αργότερα τον James Bond, τον Superman, τον Batman κ.ά., υπάρχει πάντοτε ένας ήρωας με εξαιρετικές ικανότητες που παρεμβαίνει για να αποκαταστήσει την κοινωνική δικαιοσύνη με πράξεις ιδιωτικής δικαιοσύνης. Χωρίς να είναι προφήτης της κοινωνικής πάλης, καταστρέφει τους κακούς και ανταμείβει τους καλούς, παρηγορώντας τους αναγνώστες με την προβολή της εικόνας μιας μυθικής δικαιοσύνης.

Πηγές:

Έκο Ου. (1989). Ο υπεράνθρωπος των μαζών. Μτφ.: Έφη Καλλιφατίδη. Αθήνα: Γνώση.
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CF%81%CE%AF%CE%BD%CF%84%CF%81%CE%B9%CF%87_%CE%9D%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%B5#/media/File:Nietzsche1.jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Nietzsche#.C3.9Cbermensch

https://thrownintotheworld.wordpress.com/2014/03/13/from-the-death-of-god-to-nietzsches-ubermensch/

http://www.comicvine.com/forums/battles-7/superman-vs-guardians-of-the-universe-1532563/

Όταν ο René Magritte συνάντησε τον Fantômas

Ποια σχέση μπορεί να έχει η καλλιτεχνική Avant-Garde του πρώτου μισού του 20^ού αιώνα με τον βασιλιά του τρόμου;

Ο Fantômas είναι ένας από τους διασημότερους μυθιστορηματικούς ήρωες, γεννημένος το 1911 από τους Γάλλους συγγραφείς Marcel Allain και Pierre Souvestre. Αυτός ο αφέντης της φρίκης, το πνεύμα του κακού, ο ανελέητος και σαδιστής αρχιεγκληματίας, αγαπήθηκε πολύ από τους ανθρώπους του λαού οι οποίοι αποτελούσαν τους αναγνώστες αυτού του είδους «παρηκμασμένης» αφηγηματικής που αποτελεί συνέχεια του λαϊκού δημοκρατικού μυθιστορήματος του τέλους του 19^ου αιώνα. Το παράδοξο είναι ότι με τον Fantômas ξετρελάθηκαν και οι υπερρεαλιστές. Οι περιπέτειές του είναι γι’ αυτούς το αποκορύφωμα της παράνοιας, εντός της οποίας η κοινωνία είναι, όπως το εκφράζει ο Umberto Eco, ένας ανοιχτός και ανεύθυνος χώρος συνδυασμού άσκοπων λειτουργιών, και όχι ο χώρος μιας απειλούμενης τάξης που χρειάζεται να αποκατασταθεί.

Ανάμεσά τους ο Βέλγος ζωγράφος René Magritte, ο οποίος απέδωσε εικαστικά την αβάσταχτη γοητεία που ασκεί αυτή η «παρηκμασμένη» αφηγηματική.

Το 1927 ο Magritte ζωγραφίζει, σε έναν πίνακα με τον τίτλο L’assasin menacé, μια αινιγματική όσο και τρομακτική σκηνή εγκλήματος, η οποία παραπέμπει στη βωβή ταινία του 1913 με θέμα τον Fantômas. Τίτλος της Le mort qui tue και σκηνοθέτης της ο Louis Feuillade. Δύο οπλισμένες φιγούρες παραμονεύουν πίσω από τις πόρτες, ενώ ο καλοντυμένος δολοφόνος είναι προσηλωμένος στον φωνόγραφο. Το θύμα, μια νεαρή γυναίκα, κείται στο κέντρο του δωματίου, έξω από το οποίο βρίσκονται τρεις άνθρωποι, θεατές του εγκλήματος. Ο πίνακας φυλάσσεται στη Νέα Υόρκη, στο Museum of Modern Art.

Στο Musées Royaux des Beaux-Arts de Belgique βρίσκεται ένας πίνακας με τίτλο L’homme du large, τον οποίο ο Magritte φιλοτέχνησε μεταξύ 1926-7. Και πάλι, ο ζωγράφος αντλεί από μια ταινία του Louis Feuillade, αυτήν τη φορά από τη δεύτερη ταινία του σκηνοθέτη με ήρωα τον Fantômas και τίτλο Juve contre Fantômas.

1926. La traversée difficile και Le musée d’une nuit. Ο πρώτος φιλοτεχνείται το 1926 και είναι μέρος ιδιωτικής συλλογής, ο δεύτερος φιλοτεχνείται το 1927 και βρίσκεται στη συλλογή του Marcel Mabille. Και στους δύο, το κομμένο χέρι παραπέμπει στο εξώφυλλο του Gino Starace για το βιβλίο La main coupé. Ενδιαφέρον έχει και η αναφορά της συνήθους αργότερα τεχνικής του Magritte, να πειραματίζεται με τη διαίρεση του χώρου, στον συνδυασμό των αντικειμένων με απρόσμενο τρόπο, πράγμα που αποτελεί και τη βάση της αστυνομικής λογικής.

Ο ζωγράφος επανέρχεται στο θέμα του δεύτερου πίνακα το 1959, επιφέροντας ουσιώδεις διαφοροποιήσεις.  

Το 1928 ο Magritte ζωγραφίζει έναν πίνακα με τίτλο Le barbare. Το πρόσωπο του Fantômas ξεθωριάζει πάνω σε έναν τούβλινο τοίχο. Ο ίδιος ο ζωγράφος, με τα χαρακτηριστικά του Fantômas, ποζάρει προκλητικά, δέκα χρόνια αργότερα, μπροστά στον πίνακά του και φωτογραφίζεται από άγνωστο φωτογράφο. Η φωτογραφία βρίσκεται στο Baltimore Museum of Art.

Τέλος, το 1943, ανοιχτά πλέον, ο Magritte αναγνωρίζει την οφειλή του στον δαιμονικό μυθιστορηματικό ήρωα. Το έργο του με τίτλο Le retour de flamme αντιγράφει το εξώφυλλο της πρώτης νουβέλας των Marcel Allain και Pierre Souvestre, μόνο που ο δικός του Fantômas κρατάει στο χέρι του, αντί για στιλέτο, ένα λουλούδι.

Πηγές:

Έκο, Ου. (1989). Ο υπεράνθρωπος των μαζών. Μτφ. Έφη Καλλιφατίδη. Αθήνα: Γνώση

http://www.nga.gov/content/ngaweb/Collection/art-object-page.56101.html

http://www.moma.org/explore/inside_out/2013/11/21/magrittes-the-menaced-assassin-1927-treatment-and-research-2

http://www.fine-arts-museum.be/fr/la-collection/rene-magritte-lhomme-du-large

http://en.wikipedia.org/wiki/The_Difficult_Crossing

http://www.wikiart.org/en/rene-magritte/one-night-museum-1927

http://www.fantomas-lives.com/fanto3j.htm

http://www.beverlyreview.net/image_3b25cd36-0c27-11e4-aa6e-0017a43b2370.html

http://www.art.com/products/p13022493-sa-i2267416/rene-magritte-le-retour-de-flamme-c-1943.htm

http://www.fantomas-lives.com/fanto5b.htm

Arsène Lupin

Ο Arsène Lupin είναι καρκίνος στο ζώδιο, αφού γεννήθηκε τον Ιούλιο του 1905. Τόπος γέννησής του είναι το περιοδικό Je sais tout (Τα ξέρω όλα) και πατέρας του είναι ο Γάλλος συγγραφέας Maurice Leblanc. Η πρώτη περιπέτεια στην οποία πρωταγωνιστεί έχει τον τίτλο L’ arrestation d’Arsène Lupin (Η σύλληψη του Αρσέν Λουπέν), η οποία αργότερα επανακυκλοφόρησε με τον τίτλο που έκανε διάσημο τον ήρωά της: Arsène Lupin gentleman (Αρσέν Λουπέν, ο αριστοκράτης).

Ο αριστοκράτης αυτός δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας κοινός διαρρήκτης, αρχηγός συμμορίας, που μπαίνει σε σπίτια, με τη βοήθεια διάφορων άλλων παλιόμουτρων, και κυριολεκτικά τα αδειάζει από καθετί πολύτιμο. Όμως, χωρίς σκληρότητα, χωρίς να χύσει ποτέ αίμα.

«Gentleman cabrioleur» («αριστοκράτης διαρρήκτης») είναι η έκφραση που τον περιγράφει καλύτερα. Καλοντυμένος, ευγενής, αβρός, ιπποτικός με τις γυναίκες και πλούσιος που θέλει να γίνει πλουσιότερος με τον πιο εύκολο τρόπο: αναδιανέμοντας τον πλούτο τον οποίο συσσωρεύουν ορισμένοι, όχι ευνοώντας σαν τον Robin Hood τους πιο φτωχούς, αλλά ευνοώντας τον εαυτό του και μόνον τον εαυτό του.

Γεμάτος ενέργεια, ευθυμία, διάθεση για έρωτες και όρεξη για δράση, μεταμφιέζεται, αλλάζει ταυτότητες (44 διαφορετικά ονόματα χρησιμοποιεί στις 40-50 περιπέτειές του), οργανώνει ληστείες, εμπαίζει την αστυνομία και σπαταλάει τα χρήματα που του αποφέρουν οι παρανομίες του.

Από την ταινία του Jean-Paul Salomé (2004)

Μεγάλος του διώκτης ο σπουδαίος Sherlock Holmes. Μεταξύ τους υπάρχει χάος. Με το μέρος του νόμου ο μαιτρ της λογικής, ο Holmes, θέλει να συλλάβει και να χώσει στη φυλακή τον πανέξυπνο απατεώνα. Με την ψυχή του διαρρήκτη ο Lupin, καταφέρνει πάντοτε να ξεγλιστράει εμπαίζοντας τον αντίπαλό του.

Τολμηρός, ψύχραιμος, διορατικός, έχει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που είναι απαραίτητα για να γίνει συμπαθής, ένας διαφορετικός υπερήρωας που ικανοποιεί την ενδόμυχη επιθυμία μας για παρανομία, όμως με τον μανδύα της αθωότητας.

Πηγές για τις εικόνες:

http://bakerstreet.wikia.com/wiki/Ars%C3%A8ne_Lupin

http://en.wikipedia.org/wiki/Ars%C3%A8ne_Lupin_(2004_film)

H Αυτού Γαληνοτάτη Υψηλότης Malko Linge

Το 1964, ο Ian Fleming, ο λογοτεχνικός πατέρας του δημοφιλούς πράκτορα James Bond, γνωστότερου με το κωδικό όνομα 007, πεθαίνει. Τον χώρο, που παραμένει κενός, έρχεται να καταλάβει ένας άλλος πράκτορας, η Αυτού Γαληνοτάτη Υψηλότης (Son Altesse Sérénissime ή, αλλιώς, SAS) ο Αυστριακός πρίγκηπας Malko Linge. Δικός του λογοτεχνικός πατέρας είναι ένας φανατικός θαυμαστής του Fleming, ο τριανταπεντάχρονος Γάλλος Gérard de Villiers, ο οποίος συστήνει τον νέο ήρωα στο κοινό το 1965, με το έργο του SAS à Istanbul (Ο SAS στην Κωνσταντινούπολη).

Ο αριστοκράτης Malko είναι ένας υπερήρωας, ελκυστικός χάρη στα χρυσά του μάτια, που, όπως κάθε σοβαρός υπερήρωας, δεν έχει ηλικία, δεν γερνάει, δεν συνταξιοδοτείται, δεν πεθαίνει.  Προσφέρει επ’ αμοιβή τις υπηρεσίες του στη CIA, μπλέκεται στις πιο απίθανες περιπέτειες, ταξιδεύει σε χώρες εξωτικές, αντιμετωπίζει τους πιο πανούργους αντιπάλους και επιδίδεται σε σκανδαλώδες σεξ με πανέμορφες υπάρξεις. Όλα τα ψυχροπολεμικά στερεότυπα σε πακέτο, μαζί με τη γεωπολιτική οξυδέρκεια, τη βία, τον πάντοτε ευπρόσδεκτο ερωτισμό και την έλλειψη κάθε υπαρξιακής βαθύτατας, κάνουν ώστε ο de Villiers να γράφει 4 βιβλία τον χρόνο (Ιανουάριο, Απρίλιο, Ιούνιο και Οκτώβριο) για να καλύψει τη ζήτηση, ο εκδότης να τα τυπώνει απευθείας σε 500.000 αντίτυπα, οι αναγνώστες κάθε τάξης και συγκρότησης, μεταξύ άλλων και ο Γάλλος πρόεδρος Jacques Chirac, να τα διαβάζουν με πάθος. Δεν λείπουν βέβαια και οι επικριτές, οι οποίοι προσάπτουν στον de Villiers αντικομμουνισμό, σοβινισμό, ρατσισμό, μισογυνισμό, αντι-ισλαμισμό κ.λπ. «Η γαλλική ελίτ προσποιείται ότι δεν διαβάζει τον SAS, αλλά όλοι τον διαβάζουν», ισχυρίστηκε σε συνέντευξή του ο de Villiers. Και η αλήθεια είναι ότι, αν κανείς υποκύψει μία φορά στην περιέργεια, θα μείνει δέσμιος αυτής της γοητευτικής αμαρτίας.

Διάφορα σκάνδαλα δίνουν ακόμα μεγαλύτερη δημοσιότητα στον υπερήρωα SAS και φουσκώνουν ακόμα περισσότερο τον τραπεζικό λογαριασμό του δημιουργού του: ο de Villiers αντλούσε πολύτιμες πληροφορίες για την πλοκή των έργων του, εκτός από τα ταξίδια και τις προσωπικές του μελέτες, και από το ευρύ δίκτυο των γνωριμιών του στον χώρο της κατασκοπίας, της διπλωματίας, της δημοσιογραφίας, ακόμη και της τρομοκρατίας, ο de Villiers βάσιζε τους χαρακτήρες των έργων του σε πραγματικά πρόσωπα, πράγμα που έκανε όλους τους κατασκόπους του πλανήτη να διαβάζουν προσπαθώντας να ανακαλύψουν τη μυθιστορηματική τους persona, ο de Villiers συνεργαζόταν με την SDECE, τη γαλλική υπηρεσία αντικατασκοπίας, διοχετεύοντας στα έργα του παραπλανητικές πληροφορίες. Επιπλέον, σε κάποιες περιπτώσεις η μυθοπλασία πρόλαβε τη ζωή, καθώς προφητικά περιγράφεται η αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος κατά του προέδρου Bashar Hafez Al-Assad, η δολοφονία του Αιγύπτιου προέδρου Anwar Sadat κ.ά.

Ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι, ενώ τα μυθιστορήματα με ήρωα τον SAS μεταφράστηκαν σε διάφορες γλώσσες και γνώρισαν τεράστια επιτυχία σε διάφορες χώρες (150 εκατομμύρια αντίτυπα πουλήθηκαν συνολικά), ο αγγλόφωνος κόσμος τους γύρισε την πλάτη, αρνούμενος, όσο τουλάχιστον ο συγγραφέας τους ήταν εν ζωή, να τα μεταφράσει στα αγγλικά.

Ο de Villiers πέθανε στις 31 Οκτωβρίου 2013, έχοντας προλάβει να ολοκληρώσει 200 έργα με ήρωα τον Malko, με το τελευταίο να τυπώνεται και να κυκλοφορεί λίγο μετά τον θάνατό του.

Πηγές για τις εικόνες:

http://sas-malkolinge.skynetblogs.be/archives/category/couverture/index-26.html/

http://www.protagon.gr/?i=protagon.el.article&id=28951